Αναδρομές: Τ' Ανάπλι και τα Κάστρα του (ΕΡΤ 1, 23.3.1986)

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Η ταινία-ντοκιμαντέρ Τ’ Ανάπλι και τα Κάστρα του
γυρίστηκε για λογαριασμό της εκπομπής Ελλάδα δεν
είναι μόνο η Αθήνα και προβλήθηκε από την ΕΡΤ-1
στις 23 Μαρτίου 1986, σαν ένα είδος επετειακού
αφιερώματος στη γιορτή της 25^ης Μαρτίου  ̇αν και
η πρόθεση τόσο του φίλου σκηνοθέτη, του Κώστα
Φωτόπουλου, που είχε εξ απαλών ονύχων έναν
ιδιαίτερο σύνδεσμο με την πόλη αυτή, όσο και
η δική μου, όταν ανέλαβα το σενάριο, ήταν να
δούμε το Ναύπλιο μέσα σε ένα ευρύτερο ιστορικό,
αλλά και ενορατικό πλαίσιο, αφήνοντας την πόλη
με τις επάλληλες χωροχρονικές επιστρώσεις της,
τα αποτυπώματα χιλιετιών πάνω στις μνήμες της,
να μιλήσει μέσα μας.

Δεν ξέρω σε ποιο βαθμό αυτό πέτυχε. Άλλωστε, εδώ
και στις επόμενες συνέχειες, δημοσιεύεται απλώς
και μόνο το κείμενο που έγραψα μετά το ρεπεράζ
και τα γυρίσματα για την ταινία αυτή, χωρίς βέβαια
την εικόνα και τους ήχους της, δηλαδή χωρίς την
ατμόσφαιρα που αναδίδουν αυτά κυρίως τα στοιχεία.

Το Ναύπλιο δεν μπορείς να το αποφύγεις, αν το
περπάτησες έστω μια φορά με απροφύλαχτη καρδιά.
Έρχεται και στοιχειώνει μέσα σου.
Και επικοινωνείς τότε νοερά με εκείνους που το
πλησίασαν πιο πολύ, πιο βαθιά, όπως ο Φώτης
Κόντογλου που ταξιδεύοντας άγγιξε τη μαγεία του
και ζωγράφισε τα κάστρα του.

Συντελεστές της ταινίας:
σενάριο και κείμενα
ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΟΛΥΖΟΣ
σκηνοθεσία
ΚΩΣΤΑΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ
φωτογραφία
ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΘΑΝΑΣΗΣ
ήχος
ΤΑΚΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ
μιξάζ
ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ
μοντάζ
ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΤΕΦΑΝΟΥ
ηλεκτρολόγος
ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΣΤΑΜΑΤΗΣ
κοπή αρνητικού
ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΤΑΜΟΥ

Ακολουθεί το κείμενο που έγραψα για την ταινία.
Αυτονόητο βέβαια, ότι στην ταινία η αφήγηση δεν
ακολουθεί την ίδια, ευθύγραμμη χρονολογικά, σειρά
του κειμένου.
Τα παρένθετα αποσπάσματα καταχωρούνται εδώ
με πλάγια γράμματα και γίνεται κατά περίπτωση
η σχετική βιβλιογραφική παραπομπή.

Βασίλης Πολύζος, Σεπτέμβριος 2012

 

Τ’ ΑΝΑΠΛΙ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΣΤΡΑ ΤΟΥ

            κείμενα για μια ταινία

            του Βασίλη Πολύζου

«...Μετά δε το Τημένιον η Ναυπλία, το των Αργείων 

ναύσταθμον  ̇ το δ’ έτυμον αυτού από του ταις ναυσί

προσπλείσθαι. Από τούτου δε πεπλάσθαι φασί τον

Ναύπλιον και τους παίδας αυτού παρά τοις νεωτέροις  ̇

ου γαρ Όμηρον αμνημονήσαι αν τούτων, του μεν

Παλαμήδους τοσαύτην σοφίαν και σύνεσιν επιδεδει-

γμένου, δολοφονηθέντος δε αδίκως, του δε Ναυπλίου

τοσούτον απεργασαμένου φθόρον ανθρώπων περί

τον Καφηρέα...» (1)

                               Ι
Μπάρμπα-Φώτη Κόντογλου.
Συναπαντηθήκαμε, θυμάμαι, στο καφενεδάκι δίπλα στη
Χρυσοσπηλιώτισσα κει που καθόσουν Κυριακή μετά τ’
αντίδωροκι έπινες καφέ παρέα με το Μανωλάκη(2) και
τον Όμηρο.
Και το λοιπόν, αφού πρώτα μας φίλεψες το Άξιον Εστί το
Πατριαρχικόν,   ̶ μέλος δώριο βραχνό  ̶ , πήρες να μας
μιλάς γι’ αλλοτινούς καιρούς και τόπους.
Κι όπως η μια κουβέντα έφερνε την άλλη δίχως βιάση,
απ’ τα Βουρλά και τ’ Αϊβαλί μας ταξίδεψες ώρα δώδεκα
στ’ Ανάπλι.  

                               ΙΙ
«Γειά σου το λοιπόν ξακουσμένο Ανάπλι!
Θωρώ τα κάστρα σου και τρέμω, γιατ’ είμαι ραγιάς.
Μοιάζεις σαν τον αρματωμένο Μεγ’ Αλέξαντρο, στέκεσαι
έτοιμο για πόλεμο. Στον αγέρα ακούγονταιτρουμπέτες.
Κάστρα δεξιά, κάστρα ζερβά, μπρος και πίσου. Ο αγέρας
π’ ανεσαίνω μυρίζει αίμα. Θολή είναι και η θάλασσα γύρ’
από το Μπούρτζι (αυτό το έχτρωμα των νησιών), πό  ’χει
τειχιά αντίς βράχια, κι αντίς χαλίκια μπάλες και τόπια». (3)

 

                              III

Οι αιώνες όρθωσαν στ’ Ανάπλι κάστρα, το ζώσανε με τείχη.

Απομεινάρια από αρχαία τείχη του 4^ου αιώνα π.Χ. σώθηκαν

στην Ακροναυπλία. Πάνω τους οι βυζαντινοί στήριξαν

τα δικά τους κάστρα. Στα 2004 το πολιόρκησαν  οι Φράγκοι.

Και λίγα χρόνια αργότερα το πήραν. 

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

παραπομπές

(1) Στράβωνος, Γεωγραφικά

(2) Η συνάντηση είναι φανταστική. Για λόγους σεναριακούς.

      Όχι όμως και η αναφορά στον Φώτη Κόντογλου και τον

     Μανωλάκη (τον Μανώλη Χατζημάρκο), που, κατά

      μαρτυρίες, πήγαινε να τον ακούσει στη Χρυσοσπηλιώτισσα

      κάθε Κυριακή ο Κόντογλου. Δες απόσπασμα χειρόγραφης

      επιστολής του Κόντογλου (16 Οκτωβρίου 1956) που αναφέ-

      ρεται στον «έξοχον ψάλτην Χατζημάρκον» και στη Χρυσο-

      σπηλιώτισσα. 

(3) Φ. Κόντογλου, Ταξίδια (Τ’ Ανάπλι), έκδοση «ΑΣΤΗΡ» 1981.

εικόνες  (από επάνω προς τα κάτω)                             

1. Από την εικονογράφηση του κειμένου στο περιοδικό

    Τα Αγροτικά (σύνθεση: Θανάσης Κοσμίδης, Μάρτιος 1986).

2. Ναύπλιο. Το παραθαλάσσιο τείχος. Υδατογραφία.

    Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα.

3. Αρχαία τείχη του Ιτς-Καλέ (Ακροναυπλίας).

4. Ειδώλιο καθιστής γυναίκας από το Φράγχθι, π. 5300-4500 π.Χ.

    Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου.

5. Υστερομυκηναϊκός κρατήρας από τάφο στο Παλαμήδι.

    Αρχαιολ. Μουσείο Ναυπλίου.

6. Η χάλκινη πανοπλία του τάφου των Δενδρών, 15^ος αι. π.Χ.  

    Αρχαιολ. Μουσείο Ναυπλίου.

7. Τροχήλατα γυναικεία ειδώλια από την Τίρυνθα και τη Μιδέα, 

    12ος-13^ος αι.π.Χ.  Αρχαιολ. Μουσείο Ναυπλίου.

8. Αποσπάσματα χειρόγραφης επιστολής του Φώτη Κόντογλου,

    με ημερομηνία 16 Οκτωβρίου 1956.

Σχόλιο του Αιμίλιου: Die Lösung!

Διαβάζουν και οι τρεις ποίηση, είπε ο Αιμίλιος.
Τούς πήρε στο λαιμό του ο Μπρεχτ!
Θα διαλύσουν το λαό και θα βάλουν στη θέση του
έναν άλλο!

Αιμιλίου Dicta: όσο υπάρχουν πέτρες / Emil in stone

πέρασαν χρόνια για να καταλάβω

είπε ο Αιμίλιος

πως δεν τελειώνει η λίθινη εποχή

όσο υπάρχουν πέτρες

Αιμιλίου Dicta:

 όσο υπάρχουν πέτρες

©Βασίλης Πολύζος 9.7.2005

Emil in stone

εικαστικό του Βασίλη Πολύζου 2007

3 υπαρξιακά χάικου / ξύλινες γάτες

Βασίλης Πολύζος
3 υπαρξιακά χάικου

φωτογραφίζω
στη Fontana di Trevi
μια μαύρη γάτα

*

στον Ερύμανθο
καπνίζαμε παρέα
Kentucky lights

*

γυρίζω σπίτι
τυλιγμένος σε δρόμους
μ’ άδεια λιακάδα


3 υπαρξιακά χάικου
©Βασίλης Πολύζος
19.5.2001

ξύλινες γάτες
εικαστικό του Βασίλη Πολύζου
από τη σειρά ξόανα
2005

Κύπρις (η Βάπτιση)

Κύπρις

 (η Βάπτιση)

εκείνο το πηγάδι
δεν είχε σιδερένια σκαλοπάτια

έτσι κατέβασαν τον άνθρωπο
με σκοινί περασμένο στις μασχάλες του

αφήνοντας σιγά σιγά
να φυραίνει στη σκέψη του το φως

κάποιος κρατούσε ένα κερί
κάτω από τη θολή ανάσα του

πολύ βαθιά
παραμόνευαν οι μύθοι

παίρνοντας σχήματα νερού
αναδίδοντας μια φευγαλέα μυρουδιά

πνιγμένης Αφροδίτης

Κύπρις (η Βάπτιση)
©Βασίλης  Πολύζος 9.7.2005

Κύπρις, μετείκασμα του Βασίλη Πολύζου
2012

Το τελευταίο πακέτο: η εκφορά! /... και η ταφή;;;

  Το τελευταίο πακέτο;;;
  Πώς το ξέρουν;;;
  Ρώτησαν την τρόικα;;;
  σχολίασε ο Αιμίλιος.

5 ποιήματα για τη Σαλώμη

Κ.Π. Καβάφης

Σαλώμη

Επάνω σε χρυσό σινί η Σαλώμη φέρνει

την κεφαλή του Ιωάννη Βαπτιστή

στον νέον Έλληνα τον σοφιστή

που από τον έρωτα με αδιαφορία γέρνει.

«Σαλώμη την δική σου» απαντάει ο νέος

«ήθελα να με φέρουνε την κεφαλή».

Aστειευόμενος έτσι ομιλεί.

Και την επαύριον ένας δούλος της δρομαίος

της Ερωμένης έρχεται την κεφαλή βαστώντας

ολόξανθη επάνω σε χρυσό σινί.

Πλήν την επιθυμία του την χθεσινή

ο σοφιστής είχε ξεχάσει μελετώντας.

Τα αίματα που στάζουνε βλέπει κι αηδιάζει.

Το αιματωμένο πράγμα αυτό να σηκωθεί

προστάζει από εμπροστά του, κ’ εξακολουθεί

του Πλάτωνος τους διαλόγους να διαβάζει.

(Από τα Κρυμμένα Ποιήματα 1877;-1923, Ίκαρος 1993) 

Guillaume Apollinaire Salomé Pour que sourie encore une fois Jean-Baptiste Sire je danserais mieux que les séraphins Ma mère dites-moi pourquoi vous êtes triste En robe de comtesse à côté du Dauphin Mon coeur battait battait très fort à sa parole Quand je dansais dans le fenouil en écoutant Et je brodais des lys sur une banderole Destinée à flotter au bout de son bâton Et pour qui voulez-vous qu'à présent je la brode Son bâton refleurit sur les bords du Jourdain Et tous les lys quand vos soldats ô roi Hérode L'emmenèrent se sont flétris dans mon jardin Venez tous avec moi là-bas sous les quinconces           Ne pleure pas ô joli fou du roi Prends cette tête au lieu de ta marotte et danse N'y touchez pas son front ma mère est déjà froid Sire marchez devant trabants marchez derrière Nous creuserons un trou et l'y enterrerons Nous planterons des fleurs et danserons en rond Jusqu'à l'heure où j'aurai perdu ma jarretière           Le roi sa tabatière           L'infante son rosaire           Le curé son bréviaire Poème d'abord publié en 1905 avant d'être intégré dans le recueil Alcools 1913

Ιωάννης μοναχός
Η ασελγής ορχηστρίς
Ήχος πλ. β'

Γενεθλίων τελουμένων
του αναιδεστάτου Ηρώδου
της ασελγούς ορχηστρίδος
επληρούτο η διάθεσις του όρκου.
Tου γάρ Προδρόμου η κεφαλή αποτμηθείσα
ως οψώνιον εφέρετο
 επί πίνακι τοις ανακειμένοις.
 Ω συμποσίου μισητού
 ανοσιουργήματος
και μιαιοφονίας πλήρους!

Αλλ' ημείς τον Bαπτιστήν
ως εν γεννητοίς γυναικών μείζονα
επαξίως τιμώντες μακαρίζομεν.

Βυζαντινό τροπάριο

Ιωάννης Γρυπάρης 

Σαλώμη

Σε ασφάλτου στρώματ΄ η Μακώρ και πίσσας υψωμένη, Στη Νεκρή θάλασσα βαθειά φεγγόβολη γιορτάζει· Μέσ΄ άγνοιαστοι χαροκοπούν του Αντύπα οι καλεσμένοι Κι όξω, γιαλοπερίγιαλα, χορός δαιμόνων βράζει. Πλουσίου φαλέρνου ο καπνός τες κεφαλές βαραίνει Των συμποτών. Μα ξύπνιο αυτί η Ηρωδιάς πλαγιάζει Στου χαρεμιού το πάτωμα, κι απόγεια ν΄ ανεβαίνει Του Γιοχανάν τη κάταρα γρικά, που την φρενιάζει. Κι όπως νεροκαμένη οχιά, μεσημερνή, τη γλώσσα Έτσι, μ΄ όσα τα κάλλη της μ΄ άλλα στολίδια τόσα Μέσ΄ στο συμπόσιο πετά τη θραψερή Σαλώμη. Ρίγ΄ ηδονής τ΄ αράθυμο κύμα της σάρκας φέρνει Με το χορό. μα τρίσβαθα στη φυλακή του – ω τρόμοι! Σε χάρου μήνυμα ο Ναζίρ την κεφαλή του γέρνει.-

Περιοδικό Γράμματα, Τόμος 1, τεύχος 86 (1911)

Carol Ann Duffy
Salome

I’d done it before

(and doubtless I’ll do it again,

sooner or later)

woke up with a head on the pillow beside me -whose? –

what did it matter?

Good- looking, of course, dark hair, rather matted;

the reddish beard several shades lighter;

with very deep lines around the eyes,

from pain, I’d guess, maybe laughter;

and a beautiful crimson mouth that obviously knew

how to flatter…

which I kissed…

Colder than pewter.

Strange. What was his name? Peter?

Simon? Andrew? John? J knew I’d feel better

for tea, dry toast, no butter,

so rang for the maid.

And, indeed, her innocent clatter

of cups and plates,

her clearing of clutter,

her regional patter,

were just what needed –

hungover and wrecked as J was from a night on the batter.

Never again!

I needed to clean up my act,

get fitter,

cut out the booze and the fags and the sex.

Yes. And as for the latter,

it was time to turf out the blighter,

the beater or biter,

who’d come like a lamb to the slaughter

to Salome’s bed.

In tile mirror, I saw my eyes glitter.

I flung back the sticky red sheets,

and there, like I said -and ain’t life a bitch –

was his head on a platter.

Εικόνες (από επάνω προς τα κάτω):

Aubrey Vincent Beardsley (1872–1898)
Ο χορός της Σαλώμης 1894
από την εικονογράφηση του θεατρικού
Salomé του Oscar Wilde

Bernardino Luini (c. 1480/82-1532)
Salome

Pierre Bonnaud, 1865-1930

Salome

Σαλώμη
μια ζωγραφιά του Βασίλη Πολύζου 2005