ΜΕΡΕΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ

ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ: Ο Αιμίλιος στο Κάστρο του Εδιμβούργου προκηρύσσει το Δημοψήφισμα!

ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ ΕΙΣ ΑΠΤΑΙΣΤΟΝ: άμαξα από ρυτήρος ελαύνουσα!

Τα προ εκατονταετίας
Εκ της εφημερίδος "Η Εστία της Διζιλάνδης":

Αδόκητον συμβάν επεσκίασε χθες τον χαρμόσυνον
κατά τα άλλα εορτασμόν της 39ης Ζαππειάδος Βιβλίου.
Ως επληροφορήθημεν εξ εγκυροτάτης πηγής, αλλά
και εξηκριβώσαμεν δια της εκείσε αποστολής
δαιμονίου συνεργάτου μας, ιππήλατος άμαξα, από
ρυτήρος ελαύνουσα κατά την οδόν την διατέμνουσαν
τον προ του Ζαππείου Μεγάρου χώρον, ολίγου δειν
εφόνευε τεσσαρακοντούτην γέροντα, όστις αμέριμνος
διέσχιζε την οδόν αναγινώσκων το βιβλίον "Κρεολή
Σελήνη", το οποίον είχε προ ολίγου προμηθευθή
εκ του 53ου περιπτέρου αντί αδρού τιμήματος.
Ερωτηθείς υπό των προστρεξάντων προς βοήθειαν
αγαθών συμπολιτών μας, ο εν λόγω απήντησεν,
ότι είχεν απορροφηθή εκ της αναγνώσεως του βιβλίου,
το οποίον, σημειωτέον, ως εκ του ήκιστα ψυχωφελούς
περιεχομένου των εν αυτώ ποιημάτων, προϊόντων
γραφίδος αθλίου στιχοπλόκου, ουδόλως συνιστώμεν
εις νεαράς δεσποσύνας.
Περιττόν να προσθέσωμεν, ότι το περί ου παρ' ολίγον,
πλην εξ οικείου πταίσματος, θύμα ήκουσε και δικαίως
εκ μέρους του αμαξηλάτου "τα εξ αμάξης"!

Αθήναι τη 4η Σεπτεμβρίου 1910 - Εκ της Συντάξεως
©Βασίλης Πολύζος 2010

εικόνα:
άμαξα από ρυτήρος ελαύνουσα

Ξεφυλλιζοντας το Χρόνο και τα Χαρτιά (2) / ένα άρθρο στην ΕΠΟΧΗ του Άγγελου Ελεφάντη

Ξεφυλλίζοντας το Χρόνο και τα Χαρτιά (1) / πνευματική ιδιοκτησία

Συνέντευξη στο περιοδικό Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ VIDEO
Φλεβάρης 1986, δημοσιογράφος κα Βασιλοπούλου,
 με θέμα την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας

και με αφορμή την διαμάχη που είχε προκύψει

ανάμεσα στην ΕΡΤ και τον Αλέκο Σακελλάριο
σχετικά με την εμπορική εκμετάλλευση των έργων του.

σημ.: οι ένθετες φωτο. είναι από τη συνέντευξη
στο γραφείο μου

ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ: Ο Μιχαήλ Μήτρας, η Κρεολή Σελήνη, το Florilegium Memoriae και το Δυσανάγνωστο Ποίημα!

Σεπτέμβρης 2010. Μόλις είχε κυκλοφορήσει η Κρεολή.
Παίρνω ένα γράμμα (χειρόγραφο, όπως το συνηθίζει)
 από τον Μιχάλη Μήτρα.
(Του είχα στείλει πριν από λίγες μέρες ένα αντίτυπο).
Ανοίγω το φάκελο. Διαβάζω το γράμμα.
Δυο καλά λόγια του Μιχάλη για το βιβλίο,
διαποτισμένα με το μοναδικό, φωτεινό  του χιούμορ.
Και μια προτίμησή του: «το ποίημα της σελ. 61»!
Δηλαδή η αφιέρωση FLORILEGIUM MEMORIAE.

Στην πίσω σελίδα της επιστολής του ο Μιχάλης είχε
περιλάβει και ένα δικό του:
το ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΟ ΠΟΙΗΜΑ.

Του τηλεφώνησα την ίδια μέρα. Του είπα ότι τα δυο
αυτά κείμενα είχαν πλέον συνδεθεί άρρηκτα!
και μια μέρα θα ήθελα να τα παρουσιάσω μαζί.
Και ιδού!

Μιχάλη φίλε μου.
Σπουδαίος ο λόγος σου.
Και ο ποιητικός
και ο καθημερινός.
Να είμαστε καλά, και να συνεχίζουμε!

από καρδιάς
Βασίλης
10.5.2013

Ο άνθρωπος από τη Διζιλάνδη

Ο άνθρωπος από τη Διζιλανδη
ένα ντοκιμαντέρ του Μηνά Ταταλίδη
για την ποίηση του Βασίλη Πολύζου


 ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ
(με τη σειρά του έργου)

Βασίλης Πολύζος 
διαβάζει απόσπασμα από το ποίημα άμωμοι εν οδώ?

Αγνή Στρουμπούλη - Βασίλης Πολύζος
συνέντευξη 27.4.2007 στη ραδιοφωνική εκπομπή
της Αγνής Στρουμπούλη Δρόμο παίρνει Δρόμο αφήνει,
Ρ/Σ Φιλία, ΕΡΤ (απόσπασμα)

Αντώνης Ρουπακιώτης
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα)

Βασίλης Λαλιώτης
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα)

Κώστας Κρεμμύδας
εισήγηση στο 29 Συμπόσιο Ποίησης (απόσπασμα)

Βασίλης Πολύζος
διαβάζει απόσπασμα από το ποίημα
αλλόκοτα όντα στο εκθετήριο 

Νίκος Δεληβοριάς
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα)

Θανάσης Κοσμίδης
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα}

Βασίλης Πολύζος
διαβάζει απόσπασμα από το ποίημα έξοδος
στην εκδήλωση Ποιητική Βραδιά Μανδραγόρα, 12.11.2008

Μαρία Ροδοπούλου
διαβάζει το ποίημα Ρουέν
radio chimeres.gr (1.4.2009)

Έλενα Κυρίτση
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα)

Βασίλης Πολύζος
διαβάζει απόσπασμα από το ποίημα Crail, Kingdom of Fife

Βασίλης Χατζηϊακώβου
διαβάζει απόσπασμα από το ποίημα Ηλιογραφήματα
στη Στοά του Βιβλίου

Βασίλης Πολύζος
διαβάζει το ποίημα exposure

Νίκη Ζορμπά
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα)

Βασίλης Πολύζος
διαβάζει το ποίημα Μελπομένη εν πλώ


Σταύρος Σταυρόπουλος
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα)

Βασίλης Πολύζος
διαβάζει απόσπασμα από το ποίημα flashback

Μηνάς Ταταλίδης
ομιλία στη Στοά του Βιβλίου (απόσπασμα)

Βασίλης Πολύζος
διαβάζει απόσπασμα από το ποίημα μαδριγάλι

Μαρία Ροδοπούλου
διαβάζει το ποίημα Ματίλντα
radio chimeres.gr (1.4.2009)

με αφορμή την εξακισχιλιοστή θέασή του σήμερα
στο youtube

ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ - 13 χρόνια και 26 μέρες: μποτίλια στο πέλαγο!

13 χρόνια και 26 μέρες: μποτίλια στο πέλαγο!

σερφάροντας στο google, σε ώρα τεμπελιάς, την περασμένη
Δευτέρα (26/11), πέφτω (ιστορικός ενεστώς!) συμπτωματικά
επάνω στο εξής λήμμα:

Ο ασπασμός του ονείροιΙ ΑΥΓΗ αιοκτιι18Ριονι9οο 48

invenio.lib.auth.gr/record/5992/files/npa-2004-5756.pdf?version=1

Το επισημάνατε δημόσια με +1. Αναίρεση

Ποιήματα. Εκδόσεις ΗΜ ΥΛΗ 7999. Της ΔΗ-ΗΤΡΑΣ ιιιιιιιυικον ...
Ο ποιητής κοίταζε κατάματα το ποίημα του και γύρω ... τρα
Ο Βασίλης Πολύζος. μετα α- πό τόσα ...

Βλέποντας το όνομά μου, πατάω κλικ και εμφανίζεται μπροστά μου
ένα δημοσίευμα στην ΑΥΓΗ της 31 Οκτωβρίου 1999. Ήταν ένα άρθρο
της ποιήτριας Δήμητρας Παυλάκου για το βιβλίο μου Επίλογοι και
άλλα Κεκραγάρια, που πρώτη φορά το έβλεπα. Πρέπει να σημειώσω
ότι οι Επίλογοι ήταν η πρώτη μου συλλογή ποίησης που τυπωνόταν
σε βιβλίο (Εριφύλη, Ιούλιος 1999), και βγήκε στα βιβλιοπωλεία περί
τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους. Το άρθρο της Δήμητρας Παυλάκου
σίγουρα θα ήταν το πρώτο κριτικό κείμενο για τα ποιήματα αυτής
της συλλογής και όταν το είδα (για πρώτη φορά) προχτές, ένιωσα
όπως θα ένιωθε ο παραλήπτης μιας επιστολής που ταξίδευε στο
 πέλαγος μέσα σε σφραγισμένο μπουκάλι, για να φτάσει στα
χέρια του μετα από 13 χρόνια!
Θέλω να ευχαριστήσω από εδώ θερμά την Δήμητρα Παυλάκου
για τη χαρά που μου έδωσε το γεγονός.
Και για τη γενναιόδωρη, κριτική ματιά της, βέβαια!
Βασίλης Πολύζος, 28.11.2012

Δείτε παρακάτω το δημοσίευμα στην ΑΥΓΗ (το λήμμα στο google)
καθώς και μια πιο ευκρινή, σημερινή «μεταγραφή» του από εμένα.

    Ο ασπασμός του ονείρου  Βασίλης Πολύζος: «Επίλογοι και άλλα κεκραγάρια»           
            Της ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΠΑΥΛΑΚΟΥ
              (ΑΥΓΗ 31 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1999)

    Πλέει στ’ ανοιχτά του έρωτα, σ΄ένα κατάλευκο
χαρτί-πλεούμενο και το κύμα τον σπρώχνει σ’ ακρογιάλι.
Αλλιώς το είχε φανταστεί αυτό τ’ απάνεμο της ποίησης.
Βρήκε άδεια πλαστικά μπουκάλια από εμφιαλωμένες
ελπίδες, κονσερβοκούτια, πίσσες ιδεών. Ήθελε στην
ποίηση ευωδιές. Ήξερε πού θα τις βρει. Ξάπλωσε στη
ζεστή αγκαλιά του ήλιου.
    Περίμενε κι απέναντι τ’ όνειρο, περίμενε, όπως
κανονίστηκε στο ποίημα, σε απόσταση ασφαλείας.
Ο ποιητής κοίταζε κατάματα το ποίημά του και γύρω
μηχανάκια και περίεργοι περαστικοί κοίταζαν και τους
δυο. Έμειναν σε απόσταση ασφαλείας οι λέξεις, για να
σώσουν το μέλλον της ποίησης του ονείρου. Για να
δώσουν σάρκα και οστά στο όνειρο, μακριά από τους
αδιάκριτους των χρηματιστηρίων.
    Βαδίζει ο ποιητής και πατάει ελαφρά στα όνειρα τα
κοινά, τα συμφωνημένα μεταξύ αυτού και της ποίησης.
Τα πρόσωπα του έργου του εξιδανικευμένα της αγάπης
πρόσωπα. Ερημίας και προσμονής.
Οι ώρες καταγεγραμμένες ως την «ακροτελεύτια»,
αφιερωμένες μία μία ποιητικά σε πρόσωπα του μύθου
της ζωής. Μέσα στις ώρες η καρτερία του ουρανού.
Κι έπειτα, ξαφνικά, χωρισμός. Το πλεούμενο σάλπαρε
και δεν γινόταν να φέρει πίσω τον χρόνο και τα
τηλέφωνα είναι εννιά στις δέκα φορές για κακό.
Μένει στο κάδρο καρφωμένος: «Το ξέρω δεν θα
φύγουν απ’ το κάδρο/όσο τους δίνει ακόμη οδηγίες
ο φωτογράφος».
    Η σχέση του με τα ποιήματα είναι αυτό που ονομάζει
η ψυχανάλυση σχέση-καθρέφτη. Ίδιες κινήσεις, ίδια
σκέψη, ίδια ίδιες μύχιες προσδοκίες, ίδια γεύση καφέ
το σούρουπο. Απέναντι μια ζωή από τις σχέσεις-καθρέφτη.
Στο βλέμμα, στ’ «ασημένια φτερά», στις «σημαίες στον
ορίζοντα», στα «ηλιογραφήματα». Σ’ ό,τι γεμίζει η αίσθηση.
Ποτέ του κενού και ποτέ του καινού. Το καινό είναι το
παλιό, το απωθημένο της μνήμης του ποιητή που πρέπει
να ξαναζήσει. Τώρα, στη σκιά της διήγησης του ιερομονάχου.
    Δεν είναι ντροπή η ανασφάλεια, η ταπείνωση απέναντι
στη λέξη. Είναι καταξίωση και η ατολμία προσόν. Τι να πεί;
Αφού η λέξη μιλάει. Αυτός τι να προσθέσει; Το μόνο που
θέλει είναι να ζήσουν μαζί. Διότι γράφει ο ίδιος: «Η σοφία
έρωτος γυναικός υπεραίρει (...)». Το ήξερε η λέξη πριν
κατατεθεί. Προσπαθούσε τόσα χρόνια να κρυφτεί
κι έφευγε και ξαναρχόταν σ’ αδέξια σονέτα, στο εξωτερικό
περίβλημα της Γαίας. ‘Εφευγε γιατί δεν ήξερε τι να
πρωτοεμπιστευθεί στη λέξη.
    Πώς να της καταθέσει τη ζωή του. Όλες οι ενότητες
απηχούν αυτό τον κρότο του κενού που ψάχνει, στοργή,
ησυχία, όνειρο εν εγρηγόρσει, δοξαστικά παραμύθια και
γητευτές. Ταξιδεύει σε λέξεις καθημερινές, της επιβίωσης.
Αλλά η λέξη του είναι ωραία Ελένη. Δεν είναι καθόλου
τυχαίο ότι η Ελένη δεσπόζει, εγκαινιάζει το όνειρο και την
ποιητική κατάθεση. Κι ας λέει ο Σεφέρης ότι ο Πάρις
κοιμόταν μ΄ ένα είδωλο. Κι ας ήταν οπτασία  που ξανάρθε
με τα χρόνια στην άμμο. Όλοι οι ποιητές χτίζουν στην άμμο,
σα να ’χτιζαν σε πέτρα. Ο Βασίλης Πολύζος, μετά από
τόσα ντοκιμαντέρ, τόσες καταθέσεις στα ραδιοφωνικά
κύματα, τόσα βράδια χωρίς φεγγάρι, δεν θ’ αποτελούσε
την εξαίρεση του κανόνα. Θα βρει το όνειρο, θα το
ασπαστεί ευλαβικά γιατί είναι ταγμένος σ’ αυτό. Δια βίου
και μετά γιατί πιστεύει στη μεταθανάτια ζωή. Οι ποιητές
είναι ασκητές στην αγάπη ώσπου να ζήσουν μαζί.  Ίσως
είναι η μόνη αλήθεια σ’ αυτή τη γή. Αργότερα έρχεται
η γραφή.
    Κάθε τέχνη που προστατεύουν οι Μούσες έφτασε και
στις μέρες μας. Οι λέξεις και η αρμονία στον στίχο
του Β. Πολύζου, θυμίζουν την δωρική Μούσα. Με ωμέγα
που κάποτε προστατευόταν από περισπωμένη. Ο ποιητής
κυκλώνει κάθε ενδεχόμενο του βίου πολιορκητικά σε
μια τρυφερή ποίηση που ξεχειλίζει από συναισθήματα,
χρώματα, αρώματα.
    Γνωρίζει καλά από τι αποτελείται πια η ανθρώπινη,
ελάχιστα φυσικά προικισμένη φύση, η ανθρώπινη
εύθραυστη πραγματικότης. Κατάφερε σε μια αρμονική
σύνθεση να λυτρώσει όλη τη θετική επενέργεια των
λέξεων. Η χαρά, το κάλλος, η ευαισθησία, η τιμή στον
έρωτα με την ευρεία έννοια είναι κατακτημένα σύμβολα.
    Ακόμα και στη χειρότερη κοινωνική συνθήκη το ποιητικό
ήθος μπορεί να γίνει ζεύγος φτερών. Το χρώμα δεν έχει
σημασία. Αρκεί να φτάνει κανείς στους αιθέρες, στο καλό
καγαθό... 

Εικόνα:
μποτίλια στο πέλαγο
μια ζωγραφιά του Βασίλη Πολύζου 2005

Αναδρομές: Θέλει Αρετήν και Τόλμην η Ελευθερία (7ο, τελευταίο), ΕΡΤ 1, 23.11.1986

Σημείωση - σύνδεση με τα προηγούμενα

Η ταινία-ντοκιμαντέρ Θέλει Αρετήν και Τόλμην

η Ελευθερία γυρίστηκε για λογαριασμό

της εκπομπής Ελλάδα δεν είναι μόνο η Αθήνα

το φθινόπωρο του 1986 και προβλήθηκε από

την τηλεόραση της ΕΡΤ ως αφιέρωμα στην ημέρα

της Εθνικής Αντίστασης, στις 23 του Νοέμβρη 1986

(δείτε το σχετικό, αναλυτικό δημοσίευμα στη

Ραδιοτηλεόραση, τεύχος 875, 22-28 Νοεμ. 1986,

που δημοσίευσα στην πρώτη ανάρτηση του θέματος αυτού

σε τούτο το ιστολόγιο 23.11.2011).

Συντελεστές της ταινίας:

Σενάριο και σκηνοθεσία: Βασίλης Πολύζος

Κάμερες: Σ. Μιχαλόπουλος, Δ. Μπασκάκης, Π.Μαρινόπουλος

Ηχολήπτης: Α. Κολλιός

Μοντάζ: Γ. Φωτεινάκης

Μιξάζ: Γ. Ελματζόγλου

Μουσική επιμέλεια: Βασίλης Πολύζος

Εικαστικός σύμβουλος: Μάνος Στεφανίδης

Όπως σημειώνεται και στο δημοσίευμα της Ραδιοτηλεόρασης

ο πόλεμος, η κατοχή και η αντίσταση δίνονται αποκλειστικά

μέσα από το εικαστικό υλικό της εποχής, που έτσι στην πρώτη

ανάγνωσή του, λειτουργεί με τον πρωτογενή του ρόλο

καταγραφοντας τα γεγονότα, αποτυπώνοντας τη θυσία,

σαλπίζοντας τα μηνύματα του αγώνα.

Για τις ανάγκες ζωντανής τεκμηρίωσης της ταινίας κατέθεσαν 

τις μαρτυρίες τους ο χαράκτης, καθηγητής της ΑΣΚΤ 

Κώστας Γραμματόπουλος, ο ζωγράφος Γιώργος

Φαρσακίδης και ο γλύπτης Δημήτρης Κατσικογιάννης.

Στο δεύτερο μέρος της ταινίας, μια συνομιλία ανάμεσα 

στον ζωγράφο Ασαντούρ Μπαχαριάν και στον ιστορικό τέχνης 

Μάνο Στεφανίδη, τότε επιμελητή της Εθνικής Πινακοθήκης 

(η οποία αποτελεί και το περιεχόμενο της παρούσας 

ανάρτησης, μαζί με ένα επιλογικό σχόλιο του Κώστα 

Γραμματόπουλου) ανιχνεύει το σημερινό τρόπο ανάγνωσης

της αντιστασιακής τέχνης.

Προηγούμενες αναρτήσεις εδώ:

23.11.2011, 3.12.2011, 12.12.2011, 18.12.2011, 8.1.2012

3.3.2012

Βασίλης Πολύζος, 28 Ιουνίου 2012

Συνέχεια

Μάνος Στεφανίδης:

Κύριε Μπαχαριάν, και έχετε ζήσει την εποχή και έχετε
προσφέρει, έχετε τη δική σας συμμετοχή, αλλά και ύστερα
θά ‘λεγα σαν θεωρητικός της εικαστικής προσφοράς κατά
τη διάρκεια της αντίστασης, έχετε συλλέξει υλικό, έχετε κάνει
εκθέσεις και πρόσφατα μια πολύ σοβαρή έκδοση, που
καταθέτει τρόπον τινα το υλικό αυτό. Και συνάμα επιτρέπει
σ’ εμάς τους νεότερους και να το μελετήσουμε, αλλά και
να το αξιολογήσουμε. Εγώ θα ’θελα να μείνω στο εξής πολύ
σημαντικό στοιχείο: ότι δηλαδή η Αντίσταση στους Έλληνες
εικαστικούς είναι ένα γεγονός απόλυτο. Καθοριστικό.
Δηλαδή, συμμετέχουν όλοι, με ελάχιστες, μοναδιαίες
εξαιρέσεις, κάτι που δεν συνέβη σε άλλες χώρες την ίδια
αυτή κρίσιμη περίοδο του πολέμου. Πού το αποδίδετε αυτό;

Ασαντούρ Μπαχαριάν:
Το θέμα είναι πάρα πολύ πλούσιο και πάρα πολύ δύσκολο.
Δεν ξέρω πώς να το προσεγγίσω. Σαν αγωνιστής, σαν καλλιτέχνης,
ή σαν απλός Έλληνας που έζησε μερικά γεγονότα.

 Μιλώντας για την αντίσταση, πρέπει να διευκρινίσουμε τι
λέμε εμείς οι αντιστασιακοί. Αντίσταση, λέμε ότι είναι όποιος
πήρε ένα τουφέκι να πολεμήσει τον εχθρό, το φασίστα, τον
κατακτητή είναι αντιστασιακός, ανεξάρτητα σε ποια
αντιστασιακή οργάνωση ανήκει. Μ’ αυτή την έννοια πρέπει
να διευκρινίσω, ότι ο Γοργοπόταμος  - και έχει καθοριστεί
σαν  ημέρα εθνικής εορτής-  συμβολίζει ακριβώς αυτή τη
συγκεκριμένηεποχή, αυτή την τάση, όλοι οι Έλληνες
μονιασμένοι, οι ανταρτικές, οι αντιστασιακές οργανώσεις
συνυπάρχουν, συνεργάζονται, ταυτόχρονα, μαζί,
γι αυτή τη μεγάλη αντιστασιακή πράξη, η οποία χαρακτηρίζει
και συμβολίζει αυτό που λέμε Εθνική Αντίσταση.

 Τώρα, το πρόβλημα, η συμμετοχή των καλλιτεχνών σ’ αυτό
που λέμε Πόλεμος, Κατοχή και Αντίσταση, δεν είναι τόσο απλό.
Υπάρχουν καλλιτέχνες οι οποίοι άμεσα συμμετείχαν στην
Αντίσταση, πήραν το ντουφέκι, ανέβηκαν στο βουνό, ή
τραυματίστηκαν ή σκοτώθηκαν στα οδοφράγματα ή στα
πεζοδρόμια, που δεν έχουν αφήσει αντιστασιακό εικαστικό
έργο.

Στεφανίδης: Λίγα ονόματα, θα μας λέγατε;

Μπαχαριάν:  Ναι. Δηλαδή, δεν μπορώ, ας πούμε, να ξεχάσω
με κανέναν τρόπο τον Ιάσονα το Μολφέση, ο οποίος τότε
ήταν καθηγητής μας στη Σχολή Καλών Τεχνών κι άμα ψάξεις
να βρεις  –έψαξα για το βιβλίο-  ένα αντιστασιακό έργο δεν
βρίσκω, αλλά αυτό δε σημαίνει...

Στεφανίδης:  το Βαρκιτζή να μην ξεχάσουμε... το Μέμο
το Μακρή...

Μπαχαριάν: ...τον Ευθυμιάδη, ο οποίος έχει σκοτωθεί σε μάχη
και δεν τον ξέρει κανένας. Αγωνιστής. Και υπάρχει και η άλλη
κατηγορία, των αντιστασιακών που με εικαστικό έργο
συμβάλλουν σ΄αυτό που λέμε αντίσταση κατά του φασισμού,
της δικτατορίας, των κατακτητών και λοιπά. Είναι δυο
κατηγορίες.
Υπάρχει και μια τρίτη κατηγορία, αυτή που λέμε η νεότερη
γενιά που ενώ δεν έχουν εμπειρία, δεν έχουν συμμετοχή,
ήταν μικρά παιδιά, αλλά το ίδιο το θέμα τους συγκινεί, τους
ενθουσιάζει, και –πολύ αργότερα- δουλεύουν αντιστασιακά
θέματα.
Ά, μιλώντας για το εικαστικό έργο για την περίοδο αυτή,
κάπου γίνεται –κι από τα πράγματα βγαίνει- μια ταύτιση
μόνον με τη χαρακτική. Υπάρχει και ένα άλλο εικαστικό έργο
το οποίο δεν ήταν εύκολο ούτε να διασωθεί, ούτε να φυλαχτεί... 

...ούτε και να επαναληφθεί, να ξαναγίνει, ήταν μοναδικά έργα.
Δηλαδή, μ’ αυτή την έννοια, η δουλειά που έκανε ο Φέρτης,
ο Γιολδάσης, ο Κορωναίος απάνω στην Ελεύθερη Ελλάδα
πανό ζωγραφισμένα, είτε τοιχογραφίες, τέτοια πράγματα.                                     
Ή, δεν μπορώ να ξεχάσω, ας πούμε,  τα πανό που ζωγραφίζαμε
και πηγαίναμε τότε στα ηλεκτρικά καλώδια μ’ ένα ξύλο απάνω,
με σπάγκο, πετάγαμε το σπάγκο με την πέτρα από τη μια μεριά,
από την άλλη τραβάγαμε το σπάγκο, σηκωνόταν το πανό ψηλά,
κοβόντανε και την άλλη μέρα έπρεπε να ρθει η πυροσβεστική
με σκάλες και τα λοιπά, να τα κατεβάσουνε. Υπάρχουν λοιπόν
τέτοια εικαστικά έργα. Ή αυτά που γινόντουσαν πάνω στους
τοίχους ...               

Στεφανίδης: ...τοιχογραφίες...

Μπαχαριάν: ...τοιχογραφίες.

Κάποιοι καλλιτέχνες είχαν την ικανότητα και στις πιο τραγικές 

στιγμές να διατηρήσουν, ας πούμε...

Στεφανίδης: ...το χαμόγελο.

Μπαχαριάν: ...το χαμόγελο. Την ανθρωπιά. Μια στάση. Και 

κάποιοι άλλοι καλλιτέχνες οι οποίοι πραγματικά μπορέσανε 

με το πηγούνι το τεντωμένο, το μπράτσο, τη γροθιά σφιγμένη, 

με την παντιέρα ας πούμε, να διεγείρουν, να ενθουσιάσουν, 

να ξεσηκώσουν τον κόσμο για εξέγερση, για επανάσταση,

για απελευθερωτικό αγώνα.

Στεφανίδης: Εδώ θα ’θελα να σας κάνω μια παρέμβαση, γιατί
ξεχάσαμε και τη γλυπτική που εκείνη την εποχή, βέβαια, τα
μέσα είναι πενιχρά, ακείται όμως έστω με αυτά τα πενιχρά
μέσα. Δηλαδή δεν είναι τυχαίο, ότι ο Καπράλος στο χωριό του
κάνει τη μακέτα...

Μπαχαριάν: Μπορούμε να ξεχάσουμε τον Απάρτη,
το Ζογγολόπουλο, το Λουκόπουλο;
Εδώ, αν θέλουμε, να κάνουμε και μια διάκριση.  Ένας ποιητής,
ένας  λογοτέχνης μ’ ένα μολύβι κι ένα τετράδιο μπορούσε να
συγκρατήσει  ολόκληρο έργο. Ένας ζωγράφος, ή ένας γλύπτης
πολύ περισσότερο, που θέλει όγκο, που θέλει χώρο, ήταν
αδύνατον και πρέπει να πούμε, ότι εαν δε βγήκε ποτέ μεγάλο
έργο εικαστικό, αντάξιο ας πούμε του αγώνα του λαού, αυτό
οφείλεται και στις συνθήκες που επακολούθησαν.

Στεφανίδης: Στα πενιχρά μέσα.

Μπαχαριάν: Όχι, όχι. Και στις συνθήκες. Δηλαδή, υπήρξαν
αγωνιστές  οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να κρύψουν ότι είχαν
συμμετοχή στην αντίσταση, διότι υπήρχε ο διωγμός. Μ’ αυτή
την έννοια, το εικαστικό έργο δεν είναι εύκολο να κρυφτεί.
Πήγαινε κατευθείαν στην καταστροφή. Πήγαινε κατευθείαν
στην εξαφάνιση. Δηλαδή εδώ δεν έγινε κάποια στιγμή αυτό
που λέμε δικαίωση, οπότε άνθρωποι που είχαν άμεση συμμετοχή
κρυβόντουσαν ότι ήταν αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης.

Στεφανίδης: Και είχαν και έργο.

Μπαχαριάν: Και είχαν και έργο. Και καταστράφηκαν και από
τους ίδιους. Κρύφτηκαν. Σφάχτηκαν.

Στεφανίδης: Να ποια είναι η καινούργια άποψη, η καινούργια
οπτική αυτών των νεότερων, για τους οποίους μιλήσαμε
προηγουμένως, οι οποίοι επιστρέφουν στην εποχή. Δεν είναι
μόνο η συναισθηματική, αλλά είναι περισσότερο μια κριτική
διάθεση. Βλέπουνε την περίοδο της Αντίστασης σε συνάφεια με
την περίοδο της δικτατορίας. Δηλαδή βρίσκουν κοινά στοιχεία.
Η κατοχή η εχθρική και μετά η δικτατορία των Απριλιανών.
Και από την άλλη πλευρά, με μια κοινωνιολογική κριτική
ανάλυση βρίσκουν ότι όλες, αν θέλετε, οι νεοπλασίες
του νεότερού μας βίου, της νεότερης Ελλάδας έχουν την
αφετηρία τους εκεί, σ’ αυτή την κρίσιμη περίοδο και τελικά
στην αδικαίωτη αντίσταση που έχει διχάσει τον Ελληνισμό και
που κάνει αυτούς που λέτε τους πάρα πολύ σημαντικούς να
κρύβονται ή ακόμη και να ντρέπονται για τη συμμετοχή τους.

Μπαχαριάν:   Αυτό ήταν παλαιότερα. Ξέρετε, με την ευκαιρία
αυτή ήθελα να τονίσω κάτι. Όσοι παλιοί φίλοι, συναγωνιστές
με ακούνε και που είναι σκόρπιοι σ’ όλα τα χωριά και στις
πόλεις, ας πούμε, της Ελλάδας, νομίζω ότι κάπου εμείς, η δική
μας γενιά θα πρέπει σιγά σιγά ν’ αποσυρθούν και ν’ αφήσουν
τους νεότερους, τους ιστορικούς και τα λοιπά, σωστά να
μελετήσουν όλο αυτό το θέμα.
Εμείς είμαστε φορτισμένοι συναισθηματικά, περνάν τα δικά
μας υποκειμενικά...

...Δηλαδή, εγώ δεν μπορώ να ξεχάσω όταν
ο Κώστας απ’ την Κοκκινιά μου έλεγε, Μπαχαριάν, το πρώτο
κορίτσι που θα το φιλήσεις, θα είναι για μένα, αν εκτελεστώ.
Είμαστε τόσο φορτισμένοι...

...Λοιπόν, τι ήθελα να πω.
Κινδυνεύουμε αυτή τη στιγμή, σ’ όλη την Ελλάδα να στηθούν
κακότεχνα μνημεία για την Εθνική Αντίσταση. Ντε και καλά,
θέλουν ένα άγαλμα με φυσεκλίκια.

Στεφανίδης: Πολύ σημαντικό αυτό που θίγετε. Πάρα πολύ
σημαντικό.

Μπαχαριάν: Επειδή ένα μνημείο δεν αφορά μόνο μια
συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, αλλά καί ταυτόχρονα κάνεικαι μια αισθητική αγωγή στο κοινό.

Στεφανίδης: Διαχρονικά.

Μπαχαριάν: Διαχρονικά. Θα πρέπει κάπου να αφήσουμε εμείς,
οι αντιστασιακές οργανώσεις, οι φίλοι και οι συναγωνιστές
της γενιάς μου, οι νεότεροι  να το αντιμετωπίσουν με μια
νηφαλιότητα, ώστε  αυτά τα μνημεία που θα στηθούν να μη
ντρεπόμαστε γι’ αυτά. Γι’ αυτό, νομίζω, ότι κάπου εσείς οι
νεότεροι ιστορικοί της τέχνης, διαθέστε λιγάκι περισσότερο
χρόνο.
Εμείς κάναμε μια προσπάθεια,την ενωμένη Εθνική Αντίσταση,
συγκεντρώσαμε αυτό το υλικό για το βιβλίο που λέει
Εικαστικές Μαρτυρίες, ώστε και σαν πνεύμα και σαν κλίμα
να δώσουμε ότι η δουλειά αυτή δεν προέρχεται ντε και καλά
από μια πολιτική παράταξη. Εδώ μέσα υπάρχει συμμετοχή.
Ας πούμε, ο Ουμβέρτος Αργυρός μ’ αυτό τον ιμπρεσιονισμό του
έχει δουλέψει και με καλά αποτελέσματα όλο αυτό το έπος
της Αλβανίας, ή ο Αλεξανδράκης και τόσοι άλλοι...

Στεφανίδης: ...ο Πολυκανδριώτης. Βέβαια.

Μπαχαριάν: ...και τόσοι άλλοι. Εδώ, ας πούμε, τα σχέδια
του Πολυκανδριώτη είναι συγκλονιστικά, του Αντώνη του Κανά
είναι συγκλονιστικά εδώ. Δηλαδή κάπου και οι πολιτικές
παρατάξεις φέρνουν μια κάποια ευθύνη.
Δηλαδή, είπαμε ο Μπαχαριάν είναι δικός μας, προβάλλουμε,
ο...δε θέλω να πω άλλα ονόματα. Έτσι μερικοί αγνοήθηκαν.
Αυτό είναι το ουσιαστικό πρόβλημα που κάπου πρέπει να
μπουν πια με ηρεμία, με ψυχραιμία τα πράγματα στη θέση
τους. Είναι τραγικό, ότι υπάρχουν ακόμα καλλιτέχνες που
ζούνε, έχουμε τις μαρτυρίες τους και υπάρχουν σχέδια που
ακόμη δεν μπορούμε να εξακριβώσουμε τίνος είναι.

Σαν Επίλογος

Κώστας Γραμματόπουλος: Δεν ξέρω αν είναι δικαιωμένη εικαστικά
η δημιουργία αυτή κατά τον χρόνο της Αντίστασης. Αλλά
ήταν πάρα πολύ δύσκολο, νομίζω, να γίνει κάτι και να
ξεπεράσει τα όρια της πληροφόρησης και των συνθημάτων
τα οποία έπρεπε να δοθούν στο λαό για την αντίσταση γενικά.
Η σημασία την οποία, νομίζω, έδιναν οι καλλιτέχνες εκείνη
την εποχή ήτανε αυτά τα πράγματα: να πληροφορήσουν το
λαό, να του παρουσιάσουνε, όσο μπορούσανε, πιο γρήγορα,
με δύσκολες συνθήκες, τα εγκλήματα τα οποία γινότανε, τι
πρέπει να κάνουνε, πώς  πρέπει να αντισταθούνε. Αυτό ήταν
το πρωτεύον το οποίο έπρεπε να επιδιώξουν οι καλλιτέχνες,
με τα πολύ πρόχειρα αυτά και γρήγορα καμωμένα έργα τους.
Και τα οποία βέβαια θα τα παίρνανε τα παιδιά, να πάνε να
τα τοιχοκολλήσουνε με θυσίες, με τη ζωή τους να κινδυνεύει
και όλα αυτά τα πράγματα.

Σημείωση
Εικόνες (από επάνω προς τα κάτω):

1. Θανάσης Απάρτης,   "Δεσμώτης", Μνημείο κρατουμένων
     του κολαστηρίου της Γκεστάπο στην οδό Μέρλιν2. Ηλίας Φέρτης, Λάδι, ιδιωτική συλλογή  
3. Γιώργος Βακιρτζής, Σχέδιο από σημειώσεις της κατοχής4. Από παράνομα έντυπα της «Εθνικής Αλληλεγγύης»
5. Δημήτρης Γιολδάσης, «Ανατιναγμένη γέφυρα της Λάρισας»,
    χαλκογραφία6. Χαρακτικό από παράνομο έντυπο 
7. Αντώνης Πολυκανδριώτης, «Εκτέλεση στο εσωτερικό
    της φυλακής Καλλιθέας», μελάνι, ιδιωτική συλλογή
8. Αντώνης Κανάς, «Συνοικισμός Σφαγεία», ιδιωτική συλλογή
9. Βλάσης Κανιάρης, από τη σειρά «Τιμής ένεκεν στους τοίχους
     της Αθήνας, 1941-19...»
10. Τάσσος, «Η απελευθέρωση της Αθήνας», έγχρωμη ξυλογραφία

Οι εικόνες αυτές μαζί με πλήθος άλλες είναι μέρος
του εικαστικού υλικού που χρησιμοποίησα στα πλάνα
της ταινίας Θέλει Αρετήν και Τόλμην η Ελευθερία.
Πηγή: Το Λεύκωμα Εικαστικές Μαρτυρίες των Ασαντούρ
Μπαχαριάν και Πέτρου Ανταίου που εκδόθηκε από το
Υπουργείο Πολιτισμού το 1986.
Β.Π.  28.6.2012

Αναδρομές: Θέλει Αρετήν και Τόλμην η Ελευθερία (6), ΕΡΤ 1, 23.11.1986

{Σημείωση (σύνδεση με τα προηγούμενα)

Η ταινία-ντοκιμαντέρ Θέλει Αρετήν και Τόλμην
η Ελευθερία γυρίστηκε για λογαριασμό
της εκπομπής Ελλάδα δεν είναι μόνο η Αθήνα
το φθινόπωρο του 1986 και προβλήθηκε από
την τηλεόραση της ΕΡΤ ως αφιέρωμα στην ημέρα
της Εθνικής Αντίστασης, στις 23 του Νοέμβρη 1986
(δείτε το σχετικό, αναλυτικό δημοσίευμα στη
Ραδιοτηλεόραση, τεύχος 875, 22-28 Νοεμ. 1986,
που δημοσίευσα στην πρώτη ανάρτηση του θέματος αυτού
σε τούτο το ιστολόγιο 23.11.2011).

Συντελεστές της ταινίας:
Σενάριο και σκηνοθεσία: Βασίλης Πολύζος
Κάμερες: Σ. Μιχαλόπουλος, Δ. Μπασκάκης, Π. Μαρινόπουλος
Ηχολήπτης: Α. Κολλιός
Μοντάζ: Γ. Φωτεινάκης
Μιξάζ: Γ. Ελματζόγλου
Μουσική επιμέλεια: Βασίλης Πολύζος
Εικαστικός σύμβουλος: Μάνος Στεφανίδης

Όπως σημειώνεται και στο δημοσίευμα της Ραδιοτηλεόρασης
ο πόλεμος, η κατοχή και η αντίσταση δίνονται αποκλειστικά
μέσα από το εικαστικό υλικό της εποχής, που έτσι στην πρώτη
ανάγνωσή του, λειτουργεί με τον πρωτογενή του ρόλο
καταγραφοντας τα γεγονότα, αποτυπώνοντας τη θυσία,
σαλπίζοντας τα μηνύματα του αγώνα.Για τις ανάγκες ζωντανής τεκμηρίωσης της ταινίας
κατέθεσαν τις μαρτυρίες τους ο χαράκτης, καθηγητής
της ΑΣΚΤ Κώστας Γραμματόπουλος, ο ζωγράφος Γιώργος
Φαρσακίδης και ο γλύπτης Δημήτρης Κατσικογιάννης.
Στο δεύτερο μέρος της ταινίας, μια συνομιλία ανάμεσα
στον ζωγράφο Ασαντούρ Μπαχαριάν και στον ιστορικό
τέχνης Μάνο Στεφανίδη, τότε επιμελητή της Εθνικής
Πινακοθήκης ανιχνεύει το σημερινό τρόπο ανάγνωσης
της αντιστασιακής τέχνης.Βασίλης Πολύζος, 1 Μαρτίου 2012}

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΑΝΝΗΣ (live)

1941 στην Καρυά Ολύμπου, στο χωριό μου. Μόλις φτάσαμε εμείς
είδαμε ότι τα προβλήματα που αντιμετώπιζε το χωριό ήταν πολλά

κι από δεκάδες χρόνια άλυτα. Τα νέα που προστέθηκαν ήταν κι
αυτά πολλά και χρειαζόταν μια άλλη αλλαγή. Καταργήσαμε το
προεδρείο και φτιάξαμε μια λαϊκή επιτροπή, επαναστατική λαϊκή
επιτροπή, η οποία θα καταπιανόταν πρώτα πρώτα με τα προβλήματα
του χωριού: δρόμοι, βρύση, γεφύρια. Αυτά που ήταν από χρόνια,
δεκάδες χρόνια, να τα λύσουμε μέσα σε ενάμιση μήνα.
Για πρώτη φορά γνώριζε το χωριό τέτοια κινητοποίηση της νέας
γενιάς, της νεολαίας.

Ταυτόχρονα είχαμε όμως και τα ζητήματα των ανταρτών. Οι πρώτες
ομάδες οι οποίες κάνανε γιουρούσια μέσα στην Ελασσόνα και
στην Τσαριτσάνη τότε, σκεφτήκαμε εμείς να μην πηγαίνουν έτσι,
με άδεια χέρια, αλλά μπορούσαμε να τους δίνουμε και υλικό.
Κι αρχύσαμε να κάνουμε τρικ, αφίσες, στα Γερμανικά και στα Ιταλικά.
Πραγματικά, οι πρώτες ομάδες αυτές βρήκαν περιεχόμενο τώρα
στην αποστολή τους. Κάνοντας τα τρικ-αφίσες εμείς, τα κάναμε σε καουτσούκ,

πλάκες καουτσούκ τις οποίες σκαλίζαμε, ή σε λινόλεουμ
αυτό που σκαλίζεται, και τα τυπώναμε με μελάνη. Με τις αφίσες
κάναμε μια παρότρυνση στους Ιταλούς πατριώτες να μη χτυπάν
τον Ελληνικό λαό και καλούσαμε αυτούς, όσοι είναι πραγματικά
πατριώτες, να φύγουν και να προσχωρήσουν στο αντάρτικο.

Το ίδιο κάναμε και για τους Γερμανούς, και ότι ακόμα εμείς είμαστε
αποφασισμένοι να τους χτυπήσουμε όπου κι αν είναι αυτοί.
Δηλαδή δεν ήταν μόνο παροτρυντικές, αλλά ήταν και απειλητικές.
Όπου κι αν πάνε, όπου κι αν κρυφτούνε, θα τους βρούμε εμείς.
Σ’ όποια φωλιά κι αν κρυφτούνε, θα τους βρούμε, θα τους χτυπήσουμε.
Δηλαδή είχαμε μπει στο πνεύμα της εποχής τότε."

ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ
(σε ηχητικό μιξάζ στην ταινία)

Στ' άρματα, στ' άρματα*
τραγουδάει ο Πέτρος Πανδής
Αυτά τα δέντρα δε βολευονται**
απαγγέλλει ο Ντίνος Καρύδης

Βροντάει ο Όλυμπος, αστράφτει η Γκιώνα,
μουγκρίζουν τ' Aγραφα, σειέται η στεριά.
Στ' άρματα, στ' άρματα, εμπρός! στον αγώνα
για τη χιλιάκριβη τη Λευτεριά.


Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό,
αυτές οι πέτρες δε βολεύονται κάτου απ᾿ τα ξένα βήματα,
αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο,
αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο.

Ξαναζωντάνεψε τ' αρματολίκι,
τα μπράτσα σίδερο, φλόγα η ψυχή,
λουφάζουν έντρομοι οι ξένοι λύκοι
στην εκδικήτρια μας αντρίκεια ορμή.


Όταν σφίγγουν το χέρι, ο ήλιος είναι βέβαιος για τον κόσμο
όταν χαμογελάνε, ένα μικρό χελιδόνι φεύγει μες απ᾿ τ᾿ άγρια γένια τους
όταν κοιμούνται, δώδεκα άστρα πέφτουν απ᾿ τις άδειες τσέπες τους
όταν σκοτώνονται, η ζωή τραβάει την ανηφόρα μὲ σημαίες και με ταμπούρλα.

Ο Γοργοπόταμος στη Αλαμάνα
στέλνει περήφανο χαιρετισμό.
Μιας ανάστασης νέας χτυπά η καμπάνα,
μηνάν τα όπλα μας το λυτρωμό.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΑΝΝΗΣ (συνέχεια)

Όντας στο βουνό δεν με τράβηξε καμιά προσωπικότητα. Τίποτα.
Εκείνο που έβλεπα όμως, έβλεπα τους αγώνες του λαού.
Τους αντάρτες που πολεμούσανε. Αυτό συγκέντρωνα το υλικό,
όλο αυτό το πράμα. Σε κάθε μεριά που περάσαμε και δώσαμε
μάχες, ρωτούσαμε για τις τοποθεσίες πώς ήτανε, μετά από
τη μάχη φυσικά, κρατούσαμε σημειώσεις, έκανα το προσχέδιο
για να δώσω τη μάχη αργότερα, να αναπαραστήσω αυτά
τα πράγματα. Γυρίζαμε παντού και συλλέγαμε υλικό. Εγώ ήθελα
μόνο τον αγωνιστή αντάρτη, να αγωνίζεται με το σύνολο σαν μάζα
και σαν ένας, αλλά σαν μάζα πιο πολύ.
Πραγματικά, μόλις φτάσαμε και κατεβήκαμε, φύγαν οι Γερμανοί,
κατεβήκαμε στην Καρδίτσα, Τρίκαλα και από κει στη Λάρισα,
η πρώτη μου δουλειά ήταν αμέσως, βιαστικά, να στήσω, να
δώσω αυτό που είχα ζήσει.

Πραγματικά, μέσα σε δυο χρόνια στη Λάρισα, από το ’45 μέχρι
το ’47, είχα δημιουργήσει εκατό αγάλματα, τέσσερεις βασικές
συνθέσεις. Η μία σύνθεση είχε τριάντα πέντε πρόσωπα, άλλη
είχε τριάντα, άλλη είκοσι πέντε, συμπλήρωνα εκατό αγάλματα.
Και πεντακόσιες άλλες συνθέσεις, ολόκληρο το εαμικό κίνημα,
το οποίο εγώ είχα σχεδιάσει και νοερώς είχα στήσει σ’ ολόκληρη
την Αθήνα τα έργα της Εθνικής Αντίστασης.
Από το σύνολο της δουλειάς, τα σχέδια -οι συνθέσεις που ήταν
πεντακόσιες- κάηκαν. Κάποια γυναίκα προσπάθησε και ένα
μεγάλο έπιπλο στο οποίο τα είχα κρυμμένα εγώ, το παραβίασε
και όταν είδε μέσα αυτό το πράγμα πανικοβλήθηκε, τα πήρε
και τα έκαψε στο καζάνι.
Από τις συνθέσεις, μπήκε η ασφάλεια μέσα, κατέστρεψε μία,
όπως λέει η ιδία, αλλά ανέβηκαν, μπουκάρησαν όλοι μέσα
και τ’ άρπαξαν.
Η γυναίκα μου κατόρθωσε και συγκέντρωσε τα έξι αυτά κομμάτια***
από μια μονάχα σύνθεση που είχε τριάντα πέντε κομμάτια.
Και είναι τα μόνα που μαρτυράνε ακριβώς και τη δουλειά μου
αυτή.
Άλλα κομμάτια δεν έχω. Τίποτε. Μέσα στο εργαστήριο είχα
και συνθέσεις καμωμένες στο βουνό. Συνθέσεις από μάχες,
καμωμένες στο βουνό. Τις οποίες εγώ θα μεγάλωνα ύστερα.
Άλλα θα έκανα γλυπτά και άλλα θα έκανα ζωγραφικά.
‘Ολα αυτά ομως, όλα καταστράφηκαν. Δεν έμεινε τίποτε.

* Στ' άρματα, στ' άρματα, αντάρτικο τραγούδι
στίχοι: Νίκος Καρβούνης, μουσική: Άκης Σμυρναίος
** Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται
Γιάννης Ρίτσος, Ρωμιοσύνη

Εικόνες:
Έργα του Δημήτρη Κατσικογιάννη
*** Η συνέντευξη έγινε στο εργαστήριο του αείμνηστου
καλλιτέχνη, φθινόπωρο του 1986
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ