Στιχουργικά Γυμνάσματα στους «Κανόνες» του Μεγαλοβδόμαδου

Στιχουργικά Γυμνάσματα
στους "Κανόνες" του Μεγαλοβδόμαδου

Οι ακροστιχίδες των Κανόνων του Μεγαλοβδόμαδου
Ποιήματα του Κοσμά του Μελωδού (7^ος -8^ος αι.)

Τα 6 σύνολα ποιημάτων (Κανόνων) που έγραψε ο Κοσμάς
ο Μελωδός  για τις ακολουθίες του Μεγαλοβδόμαδου
σχηματίζουν με το πρώτο γράμμα κάθε τροπαρίου
ακροστιχίδες που αναφέρονται στην αντίστοιχη
εορταζόμενη μέρα.
Ως μικρή συμβολή στην προσέγγιση της στιχουργικής
τεχνικής αυτών των ύμνων, παραθέτω παρακάτω
τις ακροστιχίδες αυτές, καθώς και τους πρώτους στίχους
κάθε τροπαρίου.
Αν κοιτάξουμε κάθετα το πρώτο γράμμα κάθε τροπαρίου
βλέπουμε να αναδύεται η σχετική ακροστιχίδα!

ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΑ
ΤΡΙΤΗ ΤΕ
ΤΕΤΡΑΔΙ ΨΑΛΩ*
ΤΗ ΜΑΚΡΑ ΠΕΜΠΤΗ ΜΑΚΡΟΝ ΥΜΝΟΝ ΕΞΑΔΩ
ΠΡΟΣΑΒΒΑΤΟΝ ΤΕ
ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΟΝ ΔΕ ΣΑΒΒΑΤΟΝ ΜΕΛΠΩ ΜΕΓΑ

Μ. Δευτέρα

Τω την άβατον, κυμαινομένην θάλασσαν
Η απόρρητος, Λόγου Θεού  κατάβασις

Διακονήσαι, αυτός ελήλυθα
Έφριξε παίδων ευαγών, το ομόστολον ψυχής άσπιλον σώμα
Υμάς μου τότε Μαθητάς, πάντες γνώσονται
Τάξεως έμπαλιν υμίν
Εμεγάλυνες Χριστέ, την τεκούσάν σε Θεοτόκον
Ρύπον πάντα εμπαθή, απωσάμενοι
Αφορώντες εις εμέ, είπας Κύριε

Μ. Τρίτη

Τω δόγματι, τω τυραννικώ, οι όσιοι τρείς Παίδες μη πεισθέντες
Ραθυμίαν, άπωθεν ημών, βαλλώμεθα
Ικανούσθω, το κοινωνικόν, ψυχής ημών έλαιον εν αγγείοις
Το τάλαντον, όσοι προς Θεού, εδέξασθε
Η τον αχώρητον Θεόν, εν γαστρί χωρήσασα

Τοις Μαθηταίς ο αγαθός, γρηγορείτε έφησας
Εν τη δευτέρα σου φρικτή παρουσία

Μ. Τετάρτη

Της πίστεως εν πέτρα με στερεώσας
Εν κενοίς το συνέδριον των ανόμων
Το δεινόν βουλευτήριον των ανάμων
Ρήμα τυράννου, επεί υπερίσχυσεν
Αποκενούσα, Γυνή μύρον έντιμον
Δάκρυσι πλύνει τους πόδας
Ιερουργείται, το λύτρον ευγνώμονι

Ψυχαίς καθαραίς, και αρρυπώτοις
Αγνώμων φανείς, και πονηρός ζηλότυπος
Λέγει πορευθείς, τοις παρανόμοις άρχουσι
Ώ πηρωτικής, φιλαργυρίας άσπονδε!

Μ. Πέμπτη

Τμηθείση τμάται, πόντος ερυθρός
Η πανταιτία, και παρεκτική ζωής

Μυσταγωγούσα φίλους εαυτής
Ακουτισθώμεν, πάντες οι πιστοί
Κύριος ων πάντων
Ρύσιον παντός, του βροτείου γένους
Άφρων ανήρ, ως εν υμίν προδότης

Προκατιδών ο Προφήτης
Επί το πάθος το πάσι
Μεταλαμβάνων κρατήρος
Πόμα καινόν υπέρ λόγον
Τω συνδέσμω της αγάπης
Η το άσχετον κρατούσα

Μαθηταίς υποδεικνύει
Άβυσσος  εσχάτη αμαρτημάτων
Κύριον φωνείτε, ω Μαθηταί
Ρύπον τις μη έχων απορριφθήναι
Οι παίδες εν βαβυλώνι
Νευστάζων κάραν Ιούδας

Υμίν ο Χριστός τοις φίλοις εβόα
Μεθ’ όστις εμού την χείρα
Νόμων πατρώων οι μακαριστοί
Οι δαιτυμόνες οι μακαριστοί
Νόμου φιλίας, ο δυσώνυμος

Εδεξιούτο το λυτήριον
Ξενίας δεσποτικής
Άπιτε τοις Μαθηταίς
Δημιουργόν ο Πατήρ
Ως άνθρωπος υπάρχω

Μ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

Προς σε ορθρίζω
Ρυφθέντες πόδας
Οράτε, έφης, φίλοι μη θροείσθε
Στήλην κακίας αντιθέου
Από βλεφάρων Μαθηταί
Βέβηλον έπος των χειλέων
Βάθος σοφίας θεϊκής
Απαγορεύεις, Σίμων Πέτρε
Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ
Ολέθριος σπείρα θεοστυγών
Νόμον αγνοούντες οι ασεβείς

Τοις έθνεσιν έκδοτον την ζωήν
Εκύκλωσαν κύνες ωσεί πολλοί

Μ. ΣΑΒΒΑΤΟΝ

Κύριε Θεέ μου
Άνω σε εν θρόνω
Ίνα σου της δόξης

Σύμβολα της ταφής σου
Ήπλωσας τας παλάμας
Μνήματι και σφραγίσιν
Εβδόμην σήμερον ηγίασας
Ρωμαλεότητι του κρείττονος
Ο Άδης Λόγε
Νεοποιείς τους γηγενείς


Δια θανάτου το θνητόν
Εξ αλοχεύτου προελθών

Συνεσχεθη, αλλ’ ου κατεσχέθη
Ανηρέθης, αλλ’ ου διηρέθης
Βροτοκτόνον, αλλ’ ου θεοκτόνον
Βασιλεύει, αλλ’ ουκ αιωνίζει
Άφραστον θαύμα
Τέτρωται  Άδης
Όλβιος τάφος
Νόμω θανόντων

Μία υπήρχεν
Έκστηθι φρίττων ουρανέ
Λέλυται άχραντος ναός
Πέπαυται τόλμα Μαθητών
Ώ των θαυμάτων των καινών

Μη εποδύρου μου Μήτερ
Επί τω ξένω σου τόκω
Γη με καλύπτει εκόντα
Αγαλλιάσθω η κτίσις

*ψαλώ (με ένα λ) μέλλων χρόνος του «ψάλλω» (=θα ψάλω)

ΕΙΚΟΝΑ
«Το Μέγα Κανονάριον χειρί Αιμιλίου Μελωδού»
μια ζωγραφιά του Βασίλη Πολύζου 2005

ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ: η λαϊκότητα και η διασπορά του βυζαντινού μέλους (3 παραδείγματα)

Marie Keyrouz - Λίβανος
Άξιον Εστί

Μανώλης Χατζημάρκος - Ελλάδα
(1927- 2013)
 Άξιον Εστί

Divna Ljubojevic - Σερβία
 κράτημα (τεριρέμ)

εικόνα τίτλου
ξυλόγλυπτη βρεφοκρατούσα
εικαστικό του Βασίλη Πολύζου
2004

Σημείωση:
η επιλογή των ύμνων
έγινε από αντίστοιχες αναρτήσεις
στο youtube
με τις αυτονόητες ευχαριστίες μου
Β.Π.  15.8.2014

Τοιχογραφία / Ιαμβικά Εξάστιχα (2)

Ιαμβικά Εξάστιχα Ιωάννου Δαμασκηνού (2)


Ήχος Πλάγιος Πρώτος (Υποδώριος)

Θρηνωδός εί συ και φιλοικτίρμων άγαν,
αλλ’ εις τα πολλά και χορεύεις ευρύθμως.
Ο μουσικός νους, ον εγνώρισεν τέχνη,
τίς η παρεκκλίνουσα κλίσις πλαγίων;
Πέμπτον σε τάξις, αλλά πρώτον του μόνου
έχει σε και λέγει σε, πρώτε πλαγίων.

Ήχος Πλάγιος Δεύτερος (Υπολύδιος)

Έκτος μελωδός, αλλ’ υπέρπρωτος πέλεις,
ο δεύτερος συ των μελών δευτερεύων.
Τας ηδονάς συ διπλοσυνθέτους φέρεις
του δευτέρου πως δευτερεύων δευτέρως.
Σε τον μελιχρόν, τον γλυκύν, τον τέττιγα,
τον εν πλαγίοις δεύτερον τις ου φιλεί;

Ήχος βαρύς (Υποφρύγιος)

Οπλιτικής φάλαγγος οικείον μέλος
ο του βάρους συ κλήσιν ειληφώς φέρεις.
Ήχον τον απλούν, τον βάρους επώνυμον,
ο τους λογισμούς εν βοαίς μισών φιλεί.
Ανδρών δε άσμα δευτερότριτε βρέμεις.
Ών ποικίλος δε, τους απλούς έχεις φίλους.

Ήχος Πλάγιος Τέταρτος (Υπομιξολύδιος)

Ήχων σφραγίς τέταρτε συ των πλαγίων,
ως εν σεαυτώ παν καλόν μέλος φέρων.
Ανευρύνεις συ τους κρότους των ασμάτων,
ήχων κορωνίς ως υπάρχων και τέλος.
Ως άκρον εν φθόγγοις τε και φωνών στάσει
άκρον σε φωνής δις σε καλώ και τέλος.

Ιωάννου Δαμασκηνού, Ιαμβικά Εξάστιχα για τους Οκτώ Ήχους

τοιχογραφία, μια ζωγραφιά του Βασίλη Πολύζου 2005

Ιαμβικά εξάστιχα περί των Οκτώ Ήχων / Pilgrims

Ιωάννου Δαμασκηνού, Ιαμβικά Εξάστιχα
(περί των Οκτώ Ήχων)

Ήχος Πρώτος (Δώριος)

Τέχνη μελουργός, σους αγασθείσα κρότους,
πρώτην νέμει σοι τάξιν, ώ της αξίας!
Ήχος ο πρώτος μουσική κληθείς τέχνη
πρώτος παρ’ ημών ευλογείσθω τοις λόγοις.
Τα πρώτα, πρώτε, των καλών λαχών φέρεις,
πρωτεία νίκης πανταχού πάντων έχεις.

Ήχος Δεύτερος (Λύδιος)

Καν δευτέραν είληφας εν τάξει θέσιν,
αλλ’ ηδονή πρώτη σοί τω μελιρρύτω.
Το σον μελιχρόν και γλυκύτατον μέλος
οστά πιαίνει, καρδίας τ’ ενηδύνει.
Σειρήνες ήδον δευτέρου πάντως μέλη.
Ούτω πράως σοι ρει μελισταγές μέλος.

Ήχος Τρίτος (Φρύγιος)

Ει και τρίτος εί, πλην προς ανδρικούς πόνους
σύνεγγυς εί πως του προάρχοντος, Τρίτε.
Άκομψος, απλούς, ανδρικός πάνυ, Τρίτε,
πέφηνας όντως, και σε τιμώμεν, Τρίτε.
Πλήθους κατάρχων ισαρίθμου σοι, Τρίτε,
πλήθει προσήκεις προσφυώς ηρμοσμένω.

Ήχος Τέταρτος (Μιξολύδιος)

Πανηγυριστής και χορευτής ων φέρεις
τέταρτον εύχος μουσικωτάτη κρίσει.
Συ τους χορευτάς δεξιούμενος πλάττεις,
φωνάς βραβεύεις, και κροτών εν κυμβάλοις.
Σε τον τέταρτον ήχον ως ευφωνίας
πλήρη, χορευτών ευλογούσι τα στίφη.

(συνεχίζεται)

Pilgrims, μια ζωγραφιά του Βασίλη Πολύζου 2004