Βασίλης Πολύζος, από τα κείμενα του Στρέφη (1983 - 1986): Επωαστήριο

Επωαστήριο*

με αφορμή τη σημερινή εγκληματική επίθεση
στη Λιάνα Κανέλλη και στη Ρένα Δούρου

Μας προκαλούσαν, ρε, οι τσόγλανοι. Τα παιδάκια.
Λέει ο ένας, ο μουσάτος: Γιατί μας σκίζετε τις
αφίσες; Εμείς μιλιά να πούμε. Τη δουλειά μας.
Μπήκες; Δεν τους είπαμε κουβέντα, να πούμε.
Τραβάει ο Νώντας ψύχραιμος και ξηλώνει, μάγκα
μου, ολόκληρο το πανώ. Το ρίχνει χάμου ήσυχα, ήσυχα.
Μπαίνει ο μουσάτος στη μέση να το σηκώσει. Το
πάγαινε για μανούρα, μπήκες; Σηκώνω μαλακά το
σίδερο και του το φέρνω στην κόκα. Τέζα ο πιτσιρικάς.
Πετιέται το άλλο το τσογλάνι και μας φώναζε «αλήτες,
τραμπούκοι». Άκου, ρε, κουβέντες. Πάει κοντά του
ο Καρούμπαλος. Δίπλα κι ο Μαστούρας, με το χαμόγελο,
έτσι; Ο μικρός το χαβά του. Του καθίζει το λοιπόν ο
Καρούμπαλος μια γονατιά στην ψωμοσακούλα.
Μπιελάρ το παιδάκι. Έπιασε πεζοδρόμιο με τα γόνατα.
Του φέρνει κι ο Μαστούρας μία τακουνάκι και τη
σιγούρεψε τη δουλειά. Πολύ γουστάρω. Κι άλλοι νάταν
θα καθαρίζαμε. Δυό γωνίες πιο κάτου, στο ξενυχτάδικο
του Τόμπολα, ήταν ίσα με εκατό δικοί μας. Μια με τη
σφυρίχτρα και πλάκωσαν στο έτσι. Αυτό θα πει
οργάνωση. Αυτό θα πει δύναμις.

*Το κείμενό μου αυτό δημοσιεύτηκε στο Στρέφη
παραμονές εκλογών του 1985.
Ο τίτλος είναι σημερινός.
Ο φασισμός/ναζισμός, δυστυχώς, διαχρονικός.
Β.Π.

Τ' αηδόνι κι οι ρινόκεροι, βυζαντινό χρονικό / τιμώντας τον Μανώλη Χατζημάρκο

Σημείωση: Το κείμενό μου αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε το Μάρτη του 1983 στο "Στρέφη" φύλλο ३, από όπου και το σκανάρισα. Τα γεγονότα που περιγράφονται είναι πέρα για πέρα αληθινά. Τη διήγηση του Μανώλη Χατζημάρκου ¨Θάνατος παληκαριού" την είχα περιλάβει ως ένθετο στο κείμενο, αυτολεξεί από μαγνητοφωνημένη συνέντευξη που του είχα πάρει το 1983. Βασίλης Πολύζος

Αναδρομές: Η Κίτρινη Αποθήκη, ΕΡΤ 1, 25.11.1984, 27.10.1985

Η ΚΙΤΡΙΝΗ ΑΠΟΘΗΚΗ Το ντοκιμαντέρ «Η Κίτρινη Αποθήκη» γυρίστηκε στο στο Βόλο και το Πήλιο στα 1984 και παρουσιάστηκε από την τηλεοπτική εκπομπή «Ελλάδα δεν είναι μόνο η Αθήνα» της ΕΡΤ 1 στις 25 του Νοέμβρη 1984 , αφιέρωμα στην επέτειο της Εθνικής Αντίστασης. και ξανά στις 27 του Οκτώβρη 1985. Έρευνα και κείμενο-σενάριο: Βασίλης Πολύζος Διεύθυνση φωτογραφίας: Βαγγέλης Καραμανίδης Μοντάζ: Γιάννης Στεφάνου Σκηνοθεσία: Γιώργος Μπαλλής Η μουσική της ταινίας ήταν από το έργο του Βασίλη Αρχιτεκτονίδη «Αναστημένη Γη». Για τις ανάγκες της ταινίας κατέθεσαν τις προσωπικές τους μαρτυρίες οι: Τηλέμαχος Λαμπρόπουλος, Αλέξανδρος Δημητρίου, Γιάννης Χατζηευθυμίου, Αλέκος Παπαγεωργίου, Σπύρος Αδαμαντιάδης και Γραμμένος Μαϊτιανός και τραγούδησαν αντάρτικα τραγούδια τα μέλη της χορωδίας του 54 Συντάγματος του ΕΛΑΣ, που είχε ξανασυγκροτηθεί και έδινε συναυλίες κατά την εποχή που γυρίστηκε η ταινία υπό την διεύθυνση του μαέστρου της Ντίνου Πάντα. Για την ιστορική τεκμηρίωση της έρευνας οφείλω και από εδώ ευχαριστίες στον Γιάννη Σιαφλέκη, Πρόεδρο της Π.Ε.Α.Ε.Α. Βόλου την εποχή που γυρίστηκε η ταινία, στη συγγραφέα-δημοσιογράφο Νίτσα Κολιού και στον Γρηγόρη Ρέντη, συγγραφέα του βιβλίου «54 Σύνταγμα του ΕΛΑΣ». Τους χαιρετίζω από καρδιάς όλους, όπου κι αν βρίσκονται σήμερα. Δεν θα ξεχάσω ποτέ τις ατέλειωτες συζητήσεις μας στην παραλία του Βόλου, μ’ όσους τύχαινε να συναντήσω τον καιρό που γυριζόταν η ταινία, κι εκείνη την αφειδώλευτη πρόσκληση "έλα, κάτσε να πιούμε ένα ούζο και να τα πούμε". Δημοσιεύω εδώ το κείμενο που έγραψα για την ταινία: Η ΚΙΤΡΙΝΗ ΑΠΟΘΗΚΗ KATOXH Βόλος Κατοχή Γωνία Γαζή και Κρίτσκη Η παλιά καπναποθήκη Πανύψηλοι πελιδνοί τοίχοι Καγκελόφραχτα παράθυρα Ο ήχος της μπότας Εδώ δε θά ΄ρθουν τα χελιδόνια Εδώ κομματιάζουν τον ουρανό Περνούν στον ήλιο χειροπέδες Τον σέρνουν στο σφαγείο Στήσαν εδώ αργαστήρι θανάτου Ο φασισμός κι η σβάστικα Ο κουκουλοφόρος με τα φιδίσια μάτια Ο κύριος με τη μαύρη ρεμπούμπλικα και τη μαύρη καμπαρντίνα Να σταυρώσουν τη λευτεριά Βόλος Κατοχή Γωνία Γαζή και Κρίτσκη Η Κίτρινη Αποθήκη ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Απ’ τον πρώτο κιόλας χρόνο της Κατοχής φυσάει στο Βόλο ο άνεμος της Αντίστασης. Βαρύς ο ίσκιος του καταχτητή στην πόλη. Αδειάζει νωρίς η παραλία. Χαμηλώνουν οι φωνές στα κουτούκια της Ιωλκού. Πληθωρισμός, ανεργία, πείνα, μαύρη αγορά, - σύνεργα του χιτλεροφασισμού για την επιβολή της νέας τάξης πραγμάτων. Μα ο λαός δε σκύβει το κεφάλι. Σεπτέμβρη του ’41 ιδρύεται το Ε.Α.Μ. Κι ο Βόλος είναι έτοιμος να σηκώσει το μήνυμα του Αγώνα. Ο κρυφός λόγος της λευτεριάς ζεσταίνει τις καρδιές. Τον ψιθυρίζουν οι γειτόνοι στην Ανάληψη, στη Νέα Δημητριάδα, στις Παράγκες, στο Συνοικισμό. Τον κρύβουν κάτω από τα τρύπια ρούχα τους οι εργάτες κι οι εργάτριες στου Ματσάγκου. Τον ταξιδεύουν με το τρενάκι στο Πήλιο οι σιδηροδρομικοί. Οργάνωση! Αντίσταση! ΟΙ ΦΥΛΑΚΈΣ Κι ο φασισμός θα χτυπήσει με τις συλλήψεις, τα βασανιστήρια, τις ομαδικές εκτελέσεις। Στο Βόλο λειτουργούν τρία κολαστήρια: Φυλακές Αλεξάνδρας Φυλακές Ιωσαφάτ Κίτρινη Αποθήκη Η ΔΙΑΤΑΓΗ «Πάντες οι ανήκοντες εις τας ενόπλους γερμανικάς δυνάμεις εξουσιοδοτούνται και εντέλλονται να ποιούνται χρήσιν αμέσως παντός όπλου, όπερ φέρουσι μεθ’ εαυτών। Εις περίπτωσιν ταραχών εις δημοσίους χώρους και διαδηλώσεων εντέλλονται να βάλλουν κατά οιουδήποτε πλήθους αδιστάκτως, χωρίς ποειδοποίησιν». ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Ανώφελη διαταγή. Η αντίσταση απλώνει σα φωτιά। 25 του Μάρτη 1942 συνθήματα γεμίζουν τους τοίχους: ΤΟ ’21 ΖΕΙ ΖΗΤΩ ΤΟ ΕΑΜ Το αντάρτικο φουντώνει στα χωριά του Πηλίου। Τον Οκτώβρη του 1943 σχηματίζεται το 54 Σύνταγμα του ΕΛΑΣ με έδρα την Άνω Κερασιά και τομέα ευθύνης το Πήλιο, το Μαυροβούνι και τον Κίσσαβο. Δίνονται νικηφόρες μάχες στην Τσαγκαράδα, στην Πορταριά, στη Ζαγορά, στην Αλικόπετρα. Οι Γερμανοί εφαρμόζουν θηριώδη αντίποινα σε βάρος του άμαχου πληθυσμού. Θα κάψουν συθέμελα τη Δράκια, τα Κανάλια, τις Μηλιές. (Συνεχίζεται) .

Οδυσσέας Ελύτης και Ιωάννης Δαμασκηνóς: ένα σχόλιο στο ποίημα "Ανοίγω το στόμα μου"

Στο ποίημά του Ανοίγω το στόμα μου κι αναγαλλιάζει το πέλαγος (ΤΟ ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ, ιβ΄) ο Οδυσσέας Ελύτης ακολούθησε κατά πόδας (μετρικούς!), μέχρι και την τελευταία συλλαβή θα λέγαμε, τον Κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου και πιο συγκεκριμένα την Ωδή Α΄ του ύμνου αυτού, που αρχίζει με τη φράση «Ανοίξω το στόμα μου και πληρωθήσεται Πνεύματος».

Να σημειωθεί ότι το ποίημα του Ελύτη αποτελείται από πέντε στροφές και δεν είναι βέβαια τυχαίο, ότι και σ’ αυτό ο ποιητής ακολούθησε την Ωδή Α΄ του Κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου, που επίσης (όπως και οι υπόλοιπες, Γ΄ως Η΄ του Κανόνα) αποτελείται από πέντε στροφές, δηλαδή από τον οδηγό ύμνο (τον Ειρμό) και από τέσσερα Τροπάρια, που ακολουθουν με ακρίβεια τη μετρική και τη ρυθμική αγωγή του Ειρμού.

Οι Ειρμοί του Κανόνα αυτού είναι ποιήματα του Ιωάννη του Δαμασκηνού (8ος αι.) ενώ τα τροπάρια είναι έργο του Ιωσήφ του υμνογράφου (9ος αι.).

Για τη σύγκριση, παραθέτω παρακάτω εναλλάξ τους στίχους του «Ανοίγω το στόμα μου» του Ελύτη (πράσινοι χαρακτήρες) και τους στίχους του ποιήματος του Ιωάννη του Δαμασκηνού και του Ιωσήφ του υμνογράφου (κόκκινοι χρακτήρες). Η μετρική και ρυθμική ταύτιση είναι προφανής.

Στο κείμενο του Ελύτη ακολουθώ την τομή στο στίχο που έδωσε ο ίδιος ο ποιητής με αστερίσκο
στο δημοσιευμένο ποίημα ( ΤΟ ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ, εκδ. Ίκαρος).
Στο κείμενο του Ιωάννη (και του Ιωσήφ) τοποθέτησα έναν αστερίσκο στην αντίστοιχη ακριβώς συλλαβική θέση, για να είναι εύκολη η αντιπαραβολή.
Και ιδού!

Ανοίγω το στόμα μου * κι αναγαλλιάζει το πέλαγος
Ανοίξω το στόμα μου * και πληρωθήσεται Πνεύματος
Και παίρνει τα λόγια μου * στις σκοτεινές του σπηλιές
και λόγον ερεύξομαι * τη βασιλίδι Μητρί
Και στις φώκιες τις μικρές * τα ψιθυρίζει
και οφθήσομαι φαιδρώς * πανηγυρίζων
Τις νύχτες που κλαιν * των ανθρώπων τα βάσανα.
και άσω γηθό- * μενος ταύτης τα θάυματα.

Χαράζω τις φλέβες μου * και κοκκινίζουν τα όνειρα
Χριστού βίβλον έμψυχον * εσφραγισμένην σε πνεύματι
Και τσέρκουλα γίνονται * στις γειτονιές των παιδιών
ο μέγας Αρχάγγελος * Αγνή θεώμενος
Και σεντόνια στις κoπέ * λες που αγρυπνούνε
επεφώνει σοι χαίρε * χαράς δοχείον
Κρυφά για ν' ακούν * των ερώτων τα θαύματα
δι’ ης της προμή- * τορος αρά λυθήσεται.

Ζαλίζει τ' αγιόκλημα * και κατεβαίνω στον κήπο μου
Αδάμ επανόρθωσις * χαίρε Παρθένε Θεόνυμφε
Και θάβω τα πτώματα * των μυστικών μου νεκρών
του Άδου η νέκρωσις * χαίρε Πανάμωμε
Και τον λώρο το χρυσό * των προδομένων
το παλάτιον του μό- * νου Βασιλέως
Αστέρων τους κό * βω να πέσουν στην άβυσσο.
χαίρε θρόνε πύ- * ρινε του Παντοκράτορος.

Σκουριάζουν τα Σίδερα * και τιμωρώ τον αιώνα τους
Ρόδον το αμάραντον * χαίρε η μόνη βλαστήσασα
Εγώ που δοκίμασα * τις μυριάδες αιχμές
το μήλον το εύοσμον * χαίρε η τέξασα
Κι από γιούλια και ναρκίσ * σους το καινούριο
το οσφράδιον του πά- * ντων Βασιλέως
Μαχαίρι έτοιμά * ζω που αρμόζει στους Ήρωες.
χαίρε απειρό- * γαμε κόσμου διάσωσμα.

Γυμνώθω τα στήθη μου * και ξαπολυούνται οι άνεμοι
Αγνείας θησαύρισμα * χαίρε δι’ ης εκ του πτώματος
Κι ερείπια σαρώνουνε * και χαλασμένες ψυχές
ημών εξανέστημεν * χαίρε ηδύπνοον
Κι απ' τα νέφη τα πυκνά * της καθαρίζουν
κρίνον Δέσποινα πιστούς * ευωδιάζον

Τη γη, να φανούν * τα Λιβάδια τα Πάντερπνα!
θυμίαμα εύ - * οσμον μύρον πολύτιμον

Είναι φανερό, ότι ο Ελύτης έγραψε το "Ανοίγω τ ο στόμα μου"
πάνω στη στιχουργική δομή- πρότυπο του "Ανοίξω το στόμα μου"
του Ιωάννη του Δαμασκηνού, θέλοντας ίσως και να τιμήσει έτσι
τη μεγάλη αυτή μορφή της βυζαντινής λειτουργικής ποίησης.
Κατά τούτο συνέχισε επίσης την παράδοση του ίδιου του Δαμασκηνού
που έχοντας βαθύτατη γνώση της αρχαίας ελληνικής ποίησης (επικής,
λυρικής και δραματικής) έγραψε τα ποιήματά του χρησιμοποιώντας
κατά κύριο λόγο τα αρχαία μέτρα.
Δίνω εδώ μερικά παραδείγματα:
Ώ των υπέρ νουν του τόκου σου θαυμάτων (Δαμασκ., Κανών Θεοφανείων)
Ω προσπόλ' , ουχί δεσπότη τάδ' ως τάχος (Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος 288)
Θείω καλυφθείς ο βραδύγλωσσος γνόφω (Δαμασκ., Κανών Πεντηκοστής)
Όταν δ' ο δαίμων ευροή, πεποιθέναι (Αισχύλος, Πέρσαι 601)
Άφραστον θαύμα ο εν καμίνω ρυσάμενος (Δαμασκ., Κανών Μ. Σαββάτου)
Κτήσιππ' ή μάλα τοι τόδε κάρδιον έπλετο (Ομήρου Ιλιάς, Α 14)
Βασίλης Πολύζος, 6 Ιανουαρίου 2011

Ζωγραφιά επάνω: Αιμίλιος ο Μελωδός, εικαστικό του Βασίλη Πολύζου 2005