Αναδρομές: Τ' Ανάπλι και τα Κάστρα του (3) - "έκαμαν πάσαν τέχνην και έβγαλαν την θάλασσαν"

      Τ’ ΑΝΑΠΛΙ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΣΤΡΑ ΤΟΥ (3)
               κείμενα για μια ταινία *
               του Βασίλη Πολύζου

                            VI
Από τα 1470 οι Βενετοί αρχίζουν τα μεγάλα οχυρωματικά
έργα στην Ακροναυπλία και το Μπούρτζι. Ανατολικά από
το Φράγκικο χτίζουν ένα τρίτο κάστρο, το Castello di Toro,
το Κάστρο των Τόρων. Κάτω από το κάστρο, μετά από
μια εκτεταμένη επίχωση πάνω στη ρηχή θάλασσα, δημι-
ουργούν την καινούρια πολιτεία του Αναπλιού. Και τη
ζώνουν με δυνατό τείχος.

                         VII
«...Τότε ο Αφέντης του τόπου, ήγουν ο Βενετσάνος, με
τον λαόν ομού του Αναπλίου έκαμεν πάσαν οικονομίαν
και έκτισαν τριγύρου τα τείχη, καθώς φαίνονται έως
την σήμερον. Και μέσα όπου ήτον η θάλασσα, έως κάτω
εις την ρίζαν των κάστρων των βουνών, έκαμαν πάσαν
τέχνην και έβγαλαν την θάλασσαν, διότι ήτον ολίγη, και
έρριψαν χώμα πολύ και εκαταπλάκωσαν την θάλασσαν
και έκτισαν επάνω σπήτια. Ο Αφέντης του τόπου, ο
Βενετσάνος, έδωκεν ευεργεσίας και χαρίσματα πολλά
των Χριστιανών όπου ήρχονταν από έξω και εκατοικούσαν
μέσα εις το Ανάπλι, και έδωκε και ταύτην την χάριν, ότι
οποίος ήλθε απ’ έξω και εκατοίκησεν εις το Ανάπλι και
κάμει επτά χρόνους να λέγεται τζιταδίνος, ήγουν εντόπιος.
Και ωσάν εκυρίευσεν ο Τούρκος τον Μωρέαν αφήναν οι
Χριστιανοί από τα κάστρη και από τας χώρας τα οσπή-
τιά τους και τα άλλα τους πράγματα και ταις ευημερίαις
τους και ήρχονταν φαμελικώς και έμπαιναν μέσα εις το
Ανάπλι και εκατοικούσαν και εγίνουνταν εντόπιοι δια να
λείψουν από τα πάθη των Τούρκων...και έκτισαν σπήτια
εύμορφα...και έκαμαν και Παλάτι του αφεντός και
Φόρον...» (4), (5)

                           VIII
Το Κάστρο των Τόρων άρχισε να χτίζεται από το 1470,
στα χρόνια του Προβλεπτή(6) Vettore Pasqualigo. Το ίδιο
και το κάστρο στο νησάκι του κόλπου, το Μπούρτζι.
Την επιστασία και για τα δύο έργα είχε ο Βενετός
αρχιτέκτονας Antonio Gambello. Είναι κάστρα της Ανα-
γέννησης, όπως ήταν πόλη της Αναγέννησης και το
καινούριο Ανάπλι της πρώτης ενετοκρατίας, η Napoli di
Romania. Το ανάγλυφο λιονταρόγατο που βρίσκεται
ακόμη και σήμερα πάνω από την Πύλη του Κάστρου
των Τόρων εκφράζει κι αυτό την ίδια εποχή.

* Κείμενο για την ομώνυμη ταινία που παρουσιάστηκε
    από την τηλεοπτική εκπομπή ΕΛΛΑΔΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ
    Η ΑΘΗΝΑ (ΕΡΤ 1, 23-3-1986) σε σενάριο Βασίλη Πολύζου
    και σκηνοθεσία Κώστα Φωτόπουλου.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

παραπομπές

(4) ψευδο-Δωροθέου, Βιβλίον ιστορικόν περιέχον εν συνόψει
      διαφόρους και εξόχους ιστορίας. Ενετίησιν 1681.  (Δες,
      Σέμνης Καρούζου, το Ναύπλιο, έκδοση Εμπορ. Τράπεζας, 1979).
(5) «Το χαρακτηριστικώτερον και μάλλον διαδεδομένον Ιστορικόν
      ανάγνωσμα των χρόνων της Τουρκοκρατίας είναι το φερόμενον
      υπό τους τίτλους Χρονογράφος ή Βιβλίον ιστορικόν, αποδιδόμενον
      δε εις ανύπαρκτον μητροπολίτην Μονεμβασίας Δωρόθεον.
      Πρόκειται περί δημώδους χρονογραφίας από κτίσεως κόσμου
      (είς τινα χειρόγραφα από του Κωνσταντίνου του Μεγάλου) μέχρι
      του 1589 και του 1595, σωζομένης εις τεσσαράκοντα και πλέον
      χειρόγραφα του δεκάτου έκτου και δεκάτου εβδόμου αιώνος εις
      παραλλασσούσας διατυπώσεις». Διονύσιος Α. Ζακυθηνός
      Μεταβυζαντινή και Νεωτέρα Ελληνική Ιστοριογραφία [Από τα
      Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, 1974].
(6) προβλεπτής (και πρεβεδούρος, ιταλ. proveditore): αξιωματούχος
     της Βενετικής Δημοκρατίας στις βενετοκρατούμενες ελληνικές
      περιοχές. Αρμόδιος για διοικητικά, αλλά και αστικά και εκκλησια-
      στικά ζητήματα. Η ετυμολογία του όρου ερίζεται, καθώς και η
      απόδοσή του στα Ελληνικά.

εικόνες (από επάνω προς τα κάτω)

1. Ακροναυπλία. Η Πύλη των Τόρων.
2. και 3. Το υπέρθυρο της Πύλης των Τόρων με το ανάγλυφο
     λιονταρόγατο.
4. και 5. Λιονταρόγατο από το κατεδαφισμένο παραθαλάσσιο
    τείχος. Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου. Διακρίνεται η λατινική
    επιγραφή PAX TIBI MARCE EVANGELISTA (Ειρήνη σοι, Μάρκε
    Ευαγγελιστή). Η ίδια φράση και στη ζωγραφιά του Φώτη
    Κόντογλου (6).
6. Το Μπούρτζι. Εσωτερική αυλή.

Αναδρομές: Τ' Ανάπλι και τα Κάστρα του (2) - "και δεν εγκαρτερούσαν βοήθειαν από καμμίαν αφεντίαν"

Τ’ ΑΝΑΠΛΙ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΣΤΡΑ ΤΟΥ (2)
κείμενα για μια ταινία *
του Βασίλη Πολύζου
                        IV
«Ολαός εστενοχωρήθηκε πολύ από από τροφήν και
άλλα πολλά καλα, ότι ήλθον πολλοί να αποθάνουν εις
τον αποκλεισμόν εκείνον και δεν εγκαρτερούσαν βοήθειαν
από καμμίαν αφεντίαν. Και έτζι εβγήκαν από τους
πρώτους του Αναπλίου και επροσκύνησαν τον Πρίγκηπον
και έκαμαν συμφωνίαν μετ’ αυτόν ότι το Ανάπλι έχει
Καστέλλια δύο, απάνω εις τα τραχώνια του βουνού και
το ένα να είναι του Πριγκήπου και το άλλο των Ρωμαίων.
Και έτζι το έστερξεν αυτός ο Πρίγκηπος... Και αυτά τα
δύο Κάστρα, οπού το ένα είναι προς το μέρος της Ανατολής
ελέγετο Φράγκικον, το δε άλλο όπου ήταν εις το μέρος
της Δύσης ελέγετο Ρωμέϊκον και έτζι ονομάζονται έως
την σήμερον...». (4), (5)

                               V
O πρίγκηπας ήταν ο Φράγκος ηγεμόνας της Αχαΐας
Γοδεφρείδος Βιλαρδουίνος που αφού πήρε το Ναύπλιο
το παραχώρησε στο Δούκα της Αθήνας Όθωνα de La Roche.
Το Ανάπλι που τότε περιοριζόταν στον οχυρωμένο χώρο
της Ακροναυπλίας μέσα στα δύο κάστρα του έμεινε στα
χέρια των Φράγκων για εκατόν ογδόντα χρόνια. Το 1389
η Φράγκισσα αφέντρα του, η σιγνιόρα Μαρία, το πούλησε
στη Βενετιά. Ο Βενετσάνος Προβλεπτής Pierazzo Malipiero
πήρε την πόλη χωρίς αντίσταση. Οι βενετσάνικες γαλέρες
βρίσκουν στον κόλπο του Αναπλιού έναν ακόμη σταθμό
στα ταξίδια τους προς την Ανατολή. Θα αράζουν εκεί για
τα επόμενα εκατόν πενήντα χρόνια. Αυτή είναι η περίοδος
της πρώτης ενετοκρατίας για το Ναύπλιο.

* Κείμενο για την ομώνυμη ταινία που παρουσιάστηκε από την
   τηλεοπτική εκπομπή ΕΛΛΑΔΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ Η ΑΘΗΝΑ
   (ΕΡΤ 1, 23-3-1986) σε σενάριο Βασίλη Πολύζου και σκηνοθεσία
   Κώστα Φωτόπουλου.
   
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

παραπομπές
(4) ψευδο-Δωροθέου, Βιβλίον ιστορικόν περιέχον εν συνόψει
      διαφόρους και εξόχους ιστορίας. Ενετίησιν 1681.  (Δες,
      Σέμνης Καρούζου, το Ναύπλιο, έκδοση Εμπορ. Τράπεζας, 1979).
(5) «Το χαρακτηριστικώτερον και μάλλον διαδεδομένον Ιστορικόν
      ανάγνωσμα των χρόνων της Τουρκοκρατίας είναι το φερόμενον
      υπό τους τίτλους Χρονογράφος ή Βιβλίον ιστορικόν, αποδιδόμενον
      δε εις ανύπαρκτον μητροπολίτην Μονεμβασίας Δωρόθεον.
      Πρόκειται περί δημώδους χρονογραφίας από κτίσεως κόσμου
      (είς τινα χειρόγραφα από του Κωνσταντίνου του Μεγάλου) μέχρι
      του 1589 και του 1595, σωζομένης εις τεσσαράκοντα και πλέον
      χειρόγραφα του δεκάτου έκτου και δεκάτου εβδόμου αιώνος εις
      παραλλασσούσας διατυπώσεις». Διονύσιος Α. Ζακυθηνός
      Μεταβυζαντινή και Νεωτέρα Ελληνική Ιστοριογραφία [Από τα
      Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, 1974].

εικόνες (από επάνω προς τα κάτω)
1. Σχέδιο του περιηγητή Camocio (1571). Δεξιά σημειώνεται το
    Castel di Greci (Ρωμέϊκο) και στη μέση το Castello di Franchi
    (Φράγκικο).
2 και 3. Δυο ζωγραφιές του Φώτη Κόντογλου.

Αναδρομές: Τ' Ανάπλι και τα Κάστρα του (ΕΡΤ 1, 23.3.1986)

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Η ταινία-ντοκιμαντέρ Τ’ Ανάπλι και τα Κάστρα του
γυρίστηκε για λογαριασμό της εκπομπής Ελλάδα δεν
είναι μόνο η Αθήνα και προβλήθηκε από την ΕΡΤ-1
στις 23 Μαρτίου 1986, σαν ένα είδος επετειακού
αφιερώματος στη γιορτή της 25^ης Μαρτίου  ̇αν και
η πρόθεση τόσο του φίλου σκηνοθέτη, του Κώστα
Φωτόπουλου, που είχε εξ απαλών ονύχων έναν
ιδιαίτερο σύνδεσμο με την πόλη αυτή, όσο και
η δική μου, όταν ανέλαβα το σενάριο, ήταν να
δούμε το Ναύπλιο μέσα σε ένα ευρύτερο ιστορικό,
αλλά και ενορατικό πλαίσιο, αφήνοντας την πόλη
με τις επάλληλες χωροχρονικές επιστρώσεις της,
τα αποτυπώματα χιλιετιών πάνω στις μνήμες της,
να μιλήσει μέσα μας.

Δεν ξέρω σε ποιο βαθμό αυτό πέτυχε. Άλλωστε, εδώ
και στις επόμενες συνέχειες, δημοσιεύεται απλώς
και μόνο το κείμενο που έγραψα μετά το ρεπεράζ
και τα γυρίσματα για την ταινία αυτή, χωρίς βέβαια
την εικόνα και τους ήχους της, δηλαδή χωρίς την
ατμόσφαιρα που αναδίδουν αυτά κυρίως τα στοιχεία.

Το Ναύπλιο δεν μπορείς να το αποφύγεις, αν το
περπάτησες έστω μια φορά με απροφύλαχτη καρδιά.
Έρχεται και στοιχειώνει μέσα σου.
Και επικοινωνείς τότε νοερά με εκείνους που το
πλησίασαν πιο πολύ, πιο βαθιά, όπως ο Φώτης
Κόντογλου που ταξιδεύοντας άγγιξε τη μαγεία του
και ζωγράφισε τα κάστρα του.

Συντελεστές της ταινίας:
σενάριο και κείμενα
ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΟΛΥΖΟΣ
σκηνοθεσία
ΚΩΣΤΑΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ
φωτογραφία
ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΘΑΝΑΣΗΣ
ήχος
ΤΑΚΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ
μιξάζ
ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ
μοντάζ
ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΤΕΦΑΝΟΥ
ηλεκτρολόγος
ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΣΤΑΜΑΤΗΣ
κοπή αρνητικού
ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΤΑΜΟΥ

Ακολουθεί το κείμενο που έγραψα για την ταινία.
Αυτονόητο βέβαια, ότι στην ταινία η αφήγηση δεν
ακολουθεί την ίδια, ευθύγραμμη χρονολογικά, σειρά
του κειμένου.
Τα παρένθετα αποσπάσματα καταχωρούνται εδώ
με πλάγια γράμματα και γίνεται κατά περίπτωση
η σχετική βιβλιογραφική παραπομπή.

Βασίλης Πολύζος, Σεπτέμβριος 2012

 

Τ’ ΑΝΑΠΛΙ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΣΤΡΑ ΤΟΥ

            κείμενα για μια ταινία

            του Βασίλη Πολύζου

«...Μετά δε το Τημένιον η Ναυπλία, το των Αργείων 

ναύσταθμον  ̇ το δ’ έτυμον αυτού από του ταις ναυσί

προσπλείσθαι. Από τούτου δε πεπλάσθαι φασί τον

Ναύπλιον και τους παίδας αυτού παρά τοις νεωτέροις  ̇

ου γαρ Όμηρον αμνημονήσαι αν τούτων, του μεν

Παλαμήδους τοσαύτην σοφίαν και σύνεσιν επιδεδει-

γμένου, δολοφονηθέντος δε αδίκως, του δε Ναυπλίου

τοσούτον απεργασαμένου φθόρον ανθρώπων περί

τον Καφηρέα...» (1)

                               Ι
Μπάρμπα-Φώτη Κόντογλου.
Συναπαντηθήκαμε, θυμάμαι, στο καφενεδάκι δίπλα στη
Χρυσοσπηλιώτισσα κει που καθόσουν Κυριακή μετά τ’
αντίδωροκι έπινες καφέ παρέα με το Μανωλάκη(2) και
τον Όμηρο.
Και το λοιπόν, αφού πρώτα μας φίλεψες το Άξιον Εστί το
Πατριαρχικόν,   ̶ μέλος δώριο βραχνό  ̶ , πήρες να μας
μιλάς γι’ αλλοτινούς καιρούς και τόπους.
Κι όπως η μια κουβέντα έφερνε την άλλη δίχως βιάση,
απ’ τα Βουρλά και τ’ Αϊβαλί μας ταξίδεψες ώρα δώδεκα
στ’ Ανάπλι.  

                               ΙΙ
«Γειά σου το λοιπόν ξακουσμένο Ανάπλι!
Θωρώ τα κάστρα σου και τρέμω, γιατ’ είμαι ραγιάς.
Μοιάζεις σαν τον αρματωμένο Μεγ’ Αλέξαντρο, στέκεσαι
έτοιμο για πόλεμο. Στον αγέρα ακούγονταιτρουμπέτες.
Κάστρα δεξιά, κάστρα ζερβά, μπρος και πίσου. Ο αγέρας
π’ ανεσαίνω μυρίζει αίμα. Θολή είναι και η θάλασσα γύρ’
από το Μπούρτζι (αυτό το έχτρωμα των νησιών), πό  ’χει
τειχιά αντίς βράχια, κι αντίς χαλίκια μπάλες και τόπια». (3)

 

                              III

Οι αιώνες όρθωσαν στ’ Ανάπλι κάστρα, το ζώσανε με τείχη.

Απομεινάρια από αρχαία τείχη του 4^ου αιώνα π.Χ. σώθηκαν

στην Ακροναυπλία. Πάνω τους οι βυζαντινοί στήριξαν

τα δικά τους κάστρα. Στα 2004 το πολιόρκησαν  οι Φράγκοι.

Και λίγα χρόνια αργότερα το πήραν. 

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

παραπομπές

(1) Στράβωνος, Γεωγραφικά

(2) Η συνάντηση είναι φανταστική. Για λόγους σεναριακούς.

      Όχι όμως και η αναφορά στον Φώτη Κόντογλου και τον

     Μανωλάκη (τον Μανώλη Χατζημάρκο), που, κατά

      μαρτυρίες, πήγαινε να τον ακούσει στη Χρυσοσπηλιώτισσα

      κάθε Κυριακή ο Κόντογλου. Δες απόσπασμα χειρόγραφης

      επιστολής του Κόντογλου (16 Οκτωβρίου 1956) που αναφέ-

      ρεται στον «έξοχον ψάλτην Χατζημάρκον» και στη Χρυσο-

      σπηλιώτισσα. 

(3) Φ. Κόντογλου, Ταξίδια (Τ’ Ανάπλι), έκδοση «ΑΣΤΗΡ» 1981.

εικόνες  (από επάνω προς τα κάτω)                             

1. Από την εικονογράφηση του κειμένου στο περιοδικό

    Τα Αγροτικά (σύνθεση: Θανάσης Κοσμίδης, Μάρτιος 1986).

2. Ναύπλιο. Το παραθαλάσσιο τείχος. Υδατογραφία.

    Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα.

3. Αρχαία τείχη του Ιτς-Καλέ (Ακροναυπλίας).

4. Ειδώλιο καθιστής γυναίκας από το Φράγχθι, π. 5300-4500 π.Χ.

    Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου.

5. Υστερομυκηναϊκός κρατήρας από τάφο στο Παλαμήδι.

    Αρχαιολ. Μουσείο Ναυπλίου.

6. Η χάλκινη πανοπλία του τάφου των Δενδρών, 15^ος αι. π.Χ.  

    Αρχαιολ. Μουσείο Ναυπλίου.

7. Τροχήλατα γυναικεία ειδώλια από την Τίρυνθα και τη Μιδέα, 

    12ος-13^ος αι.π.Χ.  Αρχαιολ. Μουσείο Ναυπλίου.

8. Αποσπάσματα χειρόγραφης επιστολής του Φώτη Κόντογλου,

    με ημερομηνία 16 Οκτωβρίου 1956.

Σχόλιο του Αιμίλιου: Die Lösung!

Διαβάζουν και οι τρεις ποίηση, είπε ο Αιμίλιος.
Τούς πήρε στο λαιμό του ο Μπρεχτ!
Θα διαλύσουν το λαό και θα βάλουν στη θέση του
έναν άλλο!

Αιμιλίου Dicta: όσο υπάρχουν πέτρες / Emil in stone

πέρασαν χρόνια για να καταλάβω

είπε ο Αιμίλιος

πως δεν τελειώνει η λίθινη εποχή

όσο υπάρχουν πέτρες

Αιμιλίου Dicta:

 όσο υπάρχουν πέτρες

©Βασίλης Πολύζος 9.7.2005

Emil in stone

εικαστικό του Βασίλη Πολύζου 2007

3 υπαρξιακά χάικου / ξύλινες γάτες

Βασίλης Πολύζος
3 υπαρξιακά χάικου

φωτογραφίζω
στη Fontana di Trevi
μια μαύρη γάτα

*

στον Ερύμανθο
καπνίζαμε παρέα
Kentucky lights

*

γυρίζω σπίτι
τυλιγμένος σε δρόμους
μ’ άδεια λιακάδα


3 υπαρξιακά χάικου
©Βασίλης Πολύζος
19.5.2001

ξύλινες γάτες
εικαστικό του Βασίλη Πολύζου
από τη σειρά ξόανα
2005

Κύπρις (η Βάπτιση)

Κύπρις

 (η Βάπτιση)

εκείνο το πηγάδι
δεν είχε σιδερένια σκαλοπάτια

έτσι κατέβασαν τον άνθρωπο
με σκοινί περασμένο στις μασχάλες του

αφήνοντας σιγά σιγά
να φυραίνει στη σκέψη του το φως

κάποιος κρατούσε ένα κερί
κάτω από τη θολή ανάσα του

πολύ βαθιά
παραμόνευαν οι μύθοι

παίρνοντας σχήματα νερού
αναδίδοντας μια φευγαλέα μυρουδιά

πνιγμένης Αφροδίτης

Κύπρις (η Βάπτιση)
©Βασίλης  Πολύζος 9.7.2005

Κύπρις, μετείκασμα του Βασίλη Πολύζου
2012